10. Sınıf Biyoloji · Ünite 1
Canlılarda Sindirim ve Beslenme Adaptasyonları
Bu derste sindirimin temel amacını, hücre içi ve hücre dışı sindirim farklarını öğrenecek; beslenme şekillerine göre canlıların sindirim organlarındaki muhteşem uyumu keşfedeceğiz.
Kazanım BİY.10.1.5 · 30 dk okuma
Neden Yemek Yeriz ve Sindirim Nedir?
Yediğimiz kocaman bir elmanın ya da nefis bir sandviçin doğrudan kan damarlarımıza karışması imkansızdır. Bu devasa besin moleküllerinin, hücrelerimizin kapılarından (hücre zarından) sığabilecek kadar küçük yapı taşlarına ayrılması macerasına sindirim adını veriyoruz. Sindirim olmadan vücudumuz besinlerdeki enerjiyi ve yapı maddelerini kullanamaz.
Hücre İçi ve Hücre Dışı Sindirim
Sindirimin gerçekleştiği yere göre bu süreci iki ana başlıkta inceleriz. Eğer besin bir koful yardımıyla hücre içine alınıyor ve hücrenin içindeki lizozom organeli tarafından parçalanıyorsa buna hücre içi sindirim deriz. Amip ve süngerler gibi canlılar bu yöntemi kullanır.
Ancak daha gelişmiş canlılarda durum farklıdır. Enzimler hücrelerin dışına, yani mide veya bağırsak gibi bir boşluğa salgılanır. Besinler bu boşlukta parçalandıktan sonra hücre içine emilir. Buna hücre dışı sindirim denir. İnsanlar, kurtlar, inekler ve kuşlar gibi canlılar bu yöntemi kullanır. Bu sayede canlılar, kendi hücrelerinden çok daha büyük besinleri yiyebilirler.
Ne Yersen O'sun: Diyet ve Sindirim Organları
Doğadaki canlılar beslenme şekillerine göre etçil (kurt), otçul (inek) ve hepçil (insan) olarak ayrılır. Kuşlar ise tamamen dişsiz, farklı bir yapıya sahiptir. Peki canlıların yedikleri besinler, onların sindirim yapılarını nasıl şekillendirmiştir? Bunu üç temel ölçütle inceleyelim: Diş yapısı, mide yapısı ve bağırsak uzunluğu.
1. Diş Yapısı
Kurt gibi sadece etle beslenen etçillerde, avı yakalamak ve eti parçalamak için köpek dişleri sivri ve uzundur. İnek gibi otçullarda ise bitki liflerini ezmek için geniş ve düz yüzeyli azı dişleri çok gelişmiştir. Biz insanlar gibi hepçillerde kesici, köpek ve azı dişleri dengeli bir dağılım gösterir. Kuşlarda ise diş yoktur; onlar besinleri bütün yutar ve midelerinin taşlık adı verilen bölümünde küçük taşlarla mekanik sindirim yaparlar.
2. Mide Yapısı
Etçillerin ve hepçillerin midesi genellikle tek bölmelidir çünkü etin sindirimi nispeten kolaydır. Ancak otçul bir ineği düşünün. Bitkilerin hücre çeperinde bulunan selüloz maddesini sindirmek son derece zordur. Bu yüzden ineklerin midesi işkembe, börkenek, kırkbayır ve şirden olmak üzere dört bölmelidir. Bu bölmelerde yaşayan yararlı bakteriler, selülozu parçalamaya yardımcı olur.
3. Bağırsak Uzunluğu
Selülozun sindirimi çok uzun zaman aldığından, otçul hayvanların bağırsakları, etçillerinkine göre çok daha uzundur. Besin bağırsakta ne kadar çok kalırsa, sindirim ve emilim o kadar iyi olur. İnsanların bağırsak uzunluğu ise otçullar ile etçillerin tam arasındadır.
Kısacası doğa, her canlının sindirim fabrikasını onun beslenme menüsüne uygun şekilde mükemmel bir tasarımla inşa etmiştir.