10. Sınıf Biyoloji · Ünite 2
Doğadaki Büyük Ziyafet: Besin Zincirleri ve Enerji Akışı
Ekosistemlerde canlılar arasındaki beslenme ilişkilerini, besin zinciri ve besin ağı kavramlarını, ayrıca trofik basamaklardaki enerji aktarımını keşfedeceğimiz bir ders.
Kazanım BİY.10.2.3 · 40 dk okuma
Güne sabah kalktığınızda güzel bir kahvaltı yaptığınızı düşünün. Yediğiniz o peynir, zeytin veya ekmek aslında size gün boyu yetecek enerjiyi sağlar. Peki, bu enerji besinlere nereden geldi? Doğada hiçbir şey yoktan var olmaz, sadece şekil değiştirir ve bir canlıdan diğerine aktarılır. İşte ekosistemlerde enerjinin bir canlıdan diğerine geçiş serüvenine 'besin zinciri' diyoruz.
Aktörleri Tanıyalım: Üreticiler, Tüketiciler ve Ayrıştırıcılar
Bir ekosistemde enerjinin temel kaynağı Güneş'tir. Güneş enerjisini yakalayıp fotosentez yoluyla kimyasal enerjiye (yani besine) çeviren canlılara üreticiler (örneğin otlar, meyve ağaçları) denir. Bu üreticileri yiyerek beslenen otçul canlılara birincil tüketiciler (çekirge, tavşan), otçulları yiyen etçil canlılara ise ikincil tüketiciler (kurbağa, yılan) adını veriyoruz.
Besin Zinciri ve Trofik Basamaklar
Besin zincirindeki her bir beslenme basamağına 'trofik basamak' (beslenme basamağı) denir. Birinci trofik basamakta her zaman üreticiler bulunur. Onu yiyen otçullar 2. trofik basamakta, etçiller ise 3. trofik basamakta yer alır. Trofik basamakları saymaya her zaman bitkilerden başlarız.
Enerji Neden Giderek Azalır?
Canlılar, aldıkları enerjinin büyük bir kısmını kendi yaşamsal faaliyetleri (hareket etme, solunum, büyüme) için kullanır. Ayrıca bir kısmı da ısı olarak çevreye yayılır. Bu yüzden bir üst basamağa mevcut enerjinin sadece yaklaşık yüzde 10'u aktarılabilir. Buna %10 Kuralı denir.
Örneğin, üreticilerde 10.000 Joule enerji varsa, birincil tüketicilere 1.000 J, ikincil tüketicilere ise sadece 100 J enerji ulaşır. Bu keskin enerji kaybı nedeniyle besin zincirleri sonsuza kadar uzayamaz; çünkü en üstteki canlıya aktarılacak yeterli enerji kalmaz!
Karmaşık Doğanın Gerçek Yüzü: Besin Ağları
Doğada işler tek yönlü, düz bir çizgi kadar basit değildir. Bir tavşan sadece tek bir ot türünü yemez, bir yılan da sadece fareyle beslenmez. Çoğu hayvanın menüsünde farklı seçenekler vardır. Birçok farklı besin zincirinin birbiriyle kesişmesi ve iç içe geçmesiyle oluşan daha gerçekçi, karmaşık yapıya 'besin ağı' diyoruz. Besin ağı ne kadar karmaşıksa, o ekosistem herhangi bir canlı türünün yok olmasına karşı o kadar dayanıklı ve dengeli olur.