10. Sınıf Biyoloji · Ünite 2
Ekosistemin Gizli Ağı: Canlı ve Cansız Bileşenlerin Kusursuz Uyumu
Ekosistemi oluşturan canlı ve cansız bileşenleri, aralarındaki muazzam etkileşimi ve besin ağındaki tek bir halkanın kopmasının doğayı nasıl değiştireceğini inceliyoruz.
Kazanım BİY.10.2.1 · 30 dk okuma
Gözlerinizi kapatın ve evinizin veya okulunuzun yakınındaki bir kent ormanında yürüdüğünüzü hayal edin. Yüzünüze vuran güneş, bastığınız nemli toprak, burnunuza gelen yağmur kokusu, ağaçların rüzgardaki hışırtısı ve öten kuşlar... Aslında şu an sadece güzel bir manzarayı değil, muazzam bir fabrikanın tıkır tıkır işleyen çarklarını hissediyorsunuz. Doğadaki hiçbir şey tesadüfi değildir; bu çarkların uyum içinde çalıştığı sisteme 'ekosistem' diyoruz.
Ekosistemin İki Ana Kahramanı: Biyotik ve Abiyotik Faktörler
Bir ekosistem, sınırları belli bir alanda birbiriyle etkileşim halinde olan canlılardan ve onların içinde yaşadığı cansız çevreden oluşur. Bu sistemi dev bir tiyatro sahnesi gibi düşünebiliriz. Sahne dekoru cansız (abiyotik) bileşenleri, o sahnede rol alan oyuncular ise canlı (biyotik) bileşenleri temsil eder.
- Cansız (Abiyotik) Bileşenler: Güneş ışığı, sıcaklık, su, toprak yapısı, mineraller ve iklim. Bu faktörler, sahnenin kurallarını belirler; yani o bölgede hangi canlıların yaşayabileceğine karar verir.
- Canlı (Biyotik) Bileşenler: Kendi besinini üreten bitki ve algler (üreticiler), diğer canlıları yiyerek hayatta kalan hayvanlar (tüketiciler) ve doğanın temizlik işçileri olan mantar ve bazı bakteriler (ayrıştırıcılar).
Görünmez İplerle Bağlıyız: İşleyiş ve Etkileşim
Doğada hiçbir canlı diğerlerinden bağımsız bir 'ada' değildir. Bir meşe ağacı büyümek için topraktaki suya ve güneşe (cansız faktörler) muhtaçtır. Bir orman faresi hayatta kalmak için bu ağacın palamuduna ihtiyaç duyar. Farenin toprağa saklayıp unuttuğu palamutlar ise yeni ormanların filizlenmesini sağlar. İşte cansız çevre ile canlılar arasındaki bu bitmek bilmeyen madde alışverişi ve enerji aktarımı, ekosistemin işleyişinin ta kendisidir.
Enerji akışı üreticilerden tüketicilere doğru ilerlerken, her basamakta enerjinin sadece küçük bir kısmı bir sonraki canlı grubuna geçer. Bu duruma biyolojide %10 Kuralı denir:
Ya Bir Halka Koparsa? (Kelebek Etkisi)
Jenga oyununda alttan kritik bir taşı çektiğinizde tüm kule nasıl yıkılırsa, ekosistemde de durum böyledir. Öğrenme çıktımızda da belirtildiği gibi; bir bileşenin sistemden çıkması tüm sistemi sarsar. Örneğin bir göl ekosistemine tarımsal kimyasal karıştığını ve mikroskobik bitkilerin (üreticiler) yok olduğunu düşünelim. Önce bunlarla beslenen küçük balıklar açlıktan ölecek, sonra büyük balıklar azalacak ve nihayet o gölden beslenen göçmen kuşlar rotalarını değiştirmek zorunda kalacaktır. Gördüğünüz gibi, bir cansız faktördeki (su kirliliği) değişim, kilometrelerce uzaktaki başka bir ekosistemi (kuşların yeni göç edeceği yeri) doğrudan etkiledi!
Özetle; canlılar ve cansız çevre birbirine pamuk ipliğiyle değil, sıkı çelik halatlarla bağlıdır. Doğada hiçbir canlı türünü veya fiziksel faktörü, sistemin geri kalanını etkilemeden sahneden çıkaramayız.
Ekosistemin Gizli Ağı: Canlı ve Cansız Bileşenlerin Kusursuz Uyumu: Alıştırma Soruları
1. Bir orman ekosistemini gözlemleyen Zeynep, proje ödevi için sadece 'abiyotik (cansız)' faktörleri listeleyecektir. Buna göre Zeynep aşağıdaki seçeneklerden hangisini listesine dâhil etmelidir?
- A) Çürümekte olan ağaç kütüklerini parçalayan mantarlar
- B) Ağaç köklerinin tutunduğu toprağın yapısı ve mineralleri
- C) Çiçeklerin polenlerini taşıyan ve bal yapan arılar
- D) Güneş enerjisini kullanarak besin üreten eğrelti otları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ağaç köklerinin tutunduğu toprağın yapısı ve mineralleri
Toprağın yapısı, suyu, sıcaklık ve mineraller ekosistemin cansız (abiyotik) faktörleridir. Mantarlar, arılar ve eğrelti otları ise biyotik (canlı) bileşenler arasındadır.
2. Ekosistemlerde madde döngüsünün durmamasını sağlayan, ölü bitki ve hayvan atıklarını ayrıştırarak içerdikleri inorganik mineralleri tekrar toprağa kazandıran canlı grubu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Birincil Tüketiciler
- B) Üreticiler
- C) Ayrıştırıcılar (Saprofitler)
- D) İkincil Tüketiciler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ayrıştırıcılar (Saprofitler)
Doğanın geri dönüşüm uzmanları olan mantar ve bazı bakterilerin oluşturduğu bu canlı grubu ayrıştırıcılardır. Organik atıkları inorganik maddelere çevirerek üreticilerin tekrar kullanabilmesini sağlarlar.
3. Bir göl ekosistemindeki su bitkileri, bölgedeki fabrikadan sızan kimyasallar nedeniyle büyük oranda kuruyup yok olmuştur. Ekosistemin işleyiş prensipleri düşünüldüğünde, bu durumun yaratacağı 'ilk doğrudan etki' aşağıdakilerden hangisi olur?
- A) Ayrıştırıcıların sayısının aniden tamamen sıfıra inmesi
- B) Su bitkileriyle doğrudan beslenen otçul balıkların besin sıkıntısı yaşaması
- C) Göldeki suyun ortalama sıcaklığının artış göstermesi
- D) Etçil su kuşlarının bölgeye hızlıca göç etmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Su bitkileriyle doğrudan beslenen otçul balıkların besin sıkıntısı yaşaması
Besin ağında bir halkanın zarar görmesi, ilk olarak doğrudan o halkadan beslenen canlıları (otçul balıkları) vurur. Üreticilerin azalması, birincil tüketicilerin doğrudan açlık tehlikesi yaşamasına neden olur.
4. Yalnızca belirli bir vadide yaşayan küçük bir böcek türünün hastalık sonucu tamamen yok olmasının ardından, o bölgeye çok uzak mesafedeki bazı çiçek türlerinin meyve verememeye başladığı gözlemlenmiştir. Bu olay ekosistemle ilgili hangi temel kavramı en iyi şekilde doğrular?
- A) Ekosistemlerdeki etkileşimlerin sadece aynı canlı türleri arasında gerçekleştiğini
- B) Cansız çevre (abiyotik) faktörlerinin daima canlılardan bağımsız değiştiğini
- C) Ekosistem bileşenlerinin birbirine bağlı karmaşık bir ağ oluşturduğunu ve bir değişimin zincirleme etki yaratabildiğini
- D) Ayrıştırıcı organizmaların besin piramidinin en üstünde yer aldığını
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ekosistem bileşenlerinin birbirine bağlı karmaşık bir ağ oluşturduğunu ve bir değişimin zincirleme etki yaratabildiğini
Bir böceğin yok olmasının uzaklardaki bir bitkiyi bile etkilemesi, ekosistemin parçalarının ne kadar birbirine bağlı ve hassas bir etkileşim ağı (kelebek etkisi) içinde olduğunu gösterir.
5. Öğretmeni, Mert'ten bir parkın canlıları arasındaki etkileşimi açıklamasını istemiştir. Mert defterine şu zinciri yazar: 'Ağaçlar (X) besin üretir, tırtıllar (Y) ağaçların yapraklarını yer, kuşlar (Z) ise tırtılları avlayarak beslenir.' Eğer bu parkta kuş (Z) nüfusu avcılar nedeniyle sıfıra inerse, X ve Y canlılarının nüfuslarında uzun vadede gerçekleşmesi beklenen değişim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tırtıl (Y) nüfusu hızla artar, aşırı beslenme ağaçlara (X) ciddi zarar vereceği için ağaç sayısı zamanla azalır.
- B) Kuşlar olmadığı için tırtıllar (Y) yaşayamaz ve yok olur, böylece ağaç (X) sayısı sınırsız artar.
- C) Hem tırtıl (Y) hem de ağaç (X) sayısı çevre direncine takılmadan sürekli olarak artış gösterir.
- D) Ağaçlar (X) fotosentezi durdurur, tırtıl (Y) popülasyonu ise bu durumdan hiç etkilenmeyerek sabit kalır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tırtıl (Y) nüfusu hızla artar, aşırı beslenme ağaçlara (X) ciddi zarar vereceği için ağaç sayısı zamanla azalır.
Avcı olan kuşlar (Z) ortadan kalktığında tırtıllar (Y) üzerindeki avlanma baskısı biter ve tırtıl sayısı hızla çoğalır. Tırtılların aşırı çoğalması ise besin kaynakları olan ağaçları (X) haddinden fazla tüketmelerine yol açarak ağaç popülasyonunu olumsuz etkiler.