10. Sınıf Kimya · Ünite 1
Kimyasal Tepkimeleri Denkleştirme: Kütlenin Korunumu
Kimyasal tepkimelerde atom sayılarının nasıl korunduğunu keşfedecek ve deneme-yanılma yöntemiyle tepkimeleri denkleştirmeyi öğreneceğiz.
Kazanım KİM.10.1.6 · 40 dk okuma
Bir kek yaparken mutfağa 2 bardak un, 3 yumurta ve 1 bardak şeker koyduğunuzu düşünün. Fırından çıkan kekin içinde bu malzemelerin aniden kaybolmasını ya da mutfağa hiç koymadığınız çikolatanın kekin içinden çıkmasını bekler misiniz? Elbette hayır! Kimyasal tepkimeler de tıpkı bir yemek tarifi gibidir.
Kütlenin Korunumu ve Atom Sayıları
Kimyada çok temel bir kural vardır: 'Kütlenin Korunumu Yasası'. Bir kimyasal tepkimede hiçbir atom yok olmaz ve yoktan da var edilemez. Yani tepkimeye girenler (tepkenler) tarafındaki atom sayısı ve türü, çıkanlar (ürünler) tarafındaki ile tamamen aynı olmalıdır. Eğer aynı değilse, o tepkime henüz gerçeği tam yansıtmıyor, yani 'denkleştirilmemiş' demektir.
Deneme-Yanılma Yöntemi ile Denkleştirme
Laboratuvarda amonyak (NH3) gazı üreteceğimizi hayal edelim. Azot (N2) ve Hidrojen (H2) gazları tepkimeye giriyor. Önce denkleştirilmemiş hâlini inceleyelim:
Gözlemleyelim: Sol tarafta 2 adet Azot (N) ve 2 adet Hidrojen (H) atomu var. Sağ tarafta ise 1 adet Azot ve 3 adet Hidrojen atomu bulunuyor. Sayılar eşit değil! Araştırmacı ruhumuzu kullanarak bu dengesizliği gidermek için formüllerin önüne uygun sayılar (katsayılar) yerleştireceğiz.
1. Adım: Önce kalabalık (çok atomlu) molekülü seçelim. Burada NH3 mantıklı bir başlangıç noktasıdır.
2. Adım: Sol tarafta 2 tane Azot olduğu için, sağ taraftaki N sayısını da 2 yapmak adına NH3'ün önüne 2 katsayısını koyalım.
Şimdi Azot atomları eşitlendi (2=2). Ancak sağ taraftaki H atomu sayısı 2 x 3 = 6 oldu. Sol tarafta ise sadece 2 tane H atomu var.
3. Adım: Sol taraftaki H atomu sayısını 6 yapmak için H2'nin önüne 3 yazmalıyız.
Harika! Artık her iki tarafta da 2 Azot ve 6 Hidrojen atomu var. Tepkimemiz kütlenin korunumu yasasına uygun hale geldi.
Günlük Hayattan Bir Örnek: Doğal Gazın Yanması
Evlerimizde ısınmak veya yemek pişirmek için kullandığımız doğal gazın ana bileşeni metandır (CH4). Metanın yanma tepkimesini adım adım denkleştirelim:
Bu denklemde Karbon (C) atomları zaten eşit (1=1). Ancak sol tarafta 4 tane Hidrojen varken, sağ tarafta 2 tane var. Sağ taraftaki suyun (H2O) önüne 2 yazalım:
Hidrojenler de eşitlendi (4=4). Sıra Oksijende (O). Sağ tarafta CO2'den gelen 2, sudan gelen 2 olmak üzere toplam 4 Oksijen var. Sol taraftaki O2'nin önüne 2 yazarsak her şey dengeye oturur: