11. Sınıf Biyoloji · Ünite 1
Destek ve Hareket Sistemi: Vücudumuzun Kusursuz Mimarisini Keşfedelim!
Kemik, kıkırdak, kas ve eklemlerin yapısını öğrenerek, hareket etmemizi sağlayan bu sistemlerin nasıl kusursuz bir uyum içinde çalıştığını inceleyeceğiz.
Kazanım BİY.11.1.9 · 45 dk okuma
Giriş: Vücudumuzun İskeleti ve Motorları
Yürümek, koşmak, yazı yazmak veya sadece dik durmak... Günlük hayatta hiç düşünmeden yaptığımız bu eylemler, vücudumuzdaki muazzam bir mühendislik harikasının sonucudur: Destek ve Hareket Sistemi. Bu sistem, temel olarak iskeletimiz (kemik ve kıkırdaklar) ve onu hareket ettiren kaslarımızdan oluşur.
Kemik ve Kıkırdak Dokunun Sırları
İskelet sistemimiz sadece bizi ayakta tutan cansız bir direk değildir; kalsiyum depolar, kan hücreleri üretir ve iç organlarımızı korur. Kemikler yapılarına göre sert (sıkı) kemik ve süngerimsi kemik olarak ikiye ayrılır. Şekillerine göre ise uzun (kol ve bacak), kısa (el ve ayak bileği), yassı (kafatası, kaburga) ve düzensiz şekilli (omurlar) kemiklerimiz vardır.
Kıkırdak doku ise kemik kadar sert olmayan, esnek bir yapıdır. Burnumuzun ucunda, kulak kepçemizde ve özellikle uzun kemiklerin eklem yerlerinde kemiklerin birbirine sürtünmesini engellemek için amortisör görevi görür.
Eklemler: Hareketin Menteşeleri
İki veya daha fazla kemiğin birleştiği yerlere eklem denir. Hareket yeteneklerine göre üçe ayrılırlar: Oynar (diz, dirsek), Yarı oynar (omurlar arası) ve Oynamaz eklemler (kafatası). Oynar eklemlerde bulunan sinoviyal sıvı, adeta bir makine yağı gibi çalışarak hareketi pürüzsüz hale getirir.
Kaslar: Vücudun Motor Gücü
İskeletimizin hareket edebilmesi için bir güce ihtiyacı vardır; işte bu gücü kaslarımız sağlar. İsteğimizle çalışan ve iskeletimize tutunan kaslara İskelet (Çizgili) Kasları denir. Mide ve bağırsak gibi organlarımızda isteğimiz dışında çalışan Düz Kaslar; sadece kalbimizde bulunan ve yorulmadan ömür boyu ritmik çalışan kaslara ise Kalp Kası denir.
Eş Güdümlü Çalışma: Muazzam Takım Oyunu
Bir bardağı masadan alırken beynimizden gelen sinyal, önce koldaki iskelet kaslarını uyarır. Kaslar kasılarak boylarını kısaltır ve bağlı oldukları kemikleri bir ip gibi çeker. Kemikler, eklemlerin izin verdiği yönde bir manivela (kaldıraç) gibi hareket eder. Unutmayın: Kaslar kemikleri itemez, sadece çekebilir! Bu yüzden kolumuzu bükmek için bir kas grubu çekme yaparken, kolumuzu düzeltmek için zıt (antagonist) taraftaki başka bir kas grubu çekme yapar.
Özet ve Çıkarım
Futbol oynarken topa vurduğunuz anı düşünün. Beyninizdeki karar, kaslarınıza iletilir. Uyluk kemiği ve kaval kemiği arasındaki diz eklemi bir menteşe gibi açılır, üst bacak kasları hızla kasılarak kemiği çeker ve ayağınız topa isabet eder. Destek ve hareket sistemimiz; kemikler, kıkırdaklar, eklemler ve kasların bir araya geldiği bir bütündür. Bu parçalardan herhangi biri eksik veya uyumsuz çalışsaydı hareket etmemiz imkansız olurdu.
Destek ve Hareket Sistemi: Vücudumuzun Kusursuz Mimarisini Keşfedelim!: Alıştırma Soruları
1. Kafatasında bulunan kemikler arasında hangi tür eklem bulunur ve bu eklem yapısının temel amacı nedir?
- A) Oynar eklem - Kafatası kemiklerinin esnemesini sağlamak
- B) Yarı oynar eklem - Bebeklik döneminde beynin büyümesine sınırsız izin vermek
- C) Oynamaz eklem - Beyni dış darbelere karşı sıkıca ve hareketsiz korumak
- D) Oynamaz eklem - Kemiklerdeki kan hücresi üretimini artırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Oynamaz eklem - Beyni dış darbelere karşı sıkıca ve hareketsiz korumak
Kafatası kemikleri testere dişi gibi birbirine kenetlenmiş oynamaz eklemlere sahiptir. Bu sıkı ve hareketsiz yapı, hayati bir organ olan beyni korumak için tasarlanmıştır.
2. İsteğimizle (bilinçli) çalışan, hızlı kasılıp çabuk yorulan ve iskeletimize tutunarak günlük hareketlerimizi gerçekleştirmemizi sağlayan kas çeşidi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Düz kas
- B) Kalp kası
- C) Mide kası
- D) Çizgili (İskelet) kas
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çizgili (İskelet) kas
Çizgili (İskelet) kaslar somatik sinir sisteminin kontrolünde istemli olarak çalışır. Hızlı tepki verirler ancak bu yüzden çabuk yorulurlar.
3. Uzun kemiklerin eklem yapan uç kısımlarında bulunan eklem kıkırdağının zamanla aşınması (dejenerasyonu) durumunda, kişinin yaşayacağı en olası problem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kemiklerin boyuna uzamasının normalden çok daha fazla hızlanması
- B) Hareket sırasında kemiklerin birbirine doğrudan sürtünerek şiddetli ağrı oluşturması
- C) Kemik içindeki sarı iliğin aniden kırmızı iliğe dönüşmesi
- D) Kasların kasılma hızının ve şiddetinin artması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hareket sırasında kemiklerin birbirine doğrudan sürtünerek şiddetli ağrı oluşturması
Eklem kıkırdağı, kemiklerin birbirine temas ettiği yüzeylerde kaygan ve pürüzsüz bir alan yaratır. Bu kıkırdak aşındığında kemikler birbirine sürtünür, bu da kireçlenme ve ağrıya (osteoartrit) yol açar.
4. Kolumuzu dirsekten büküp kendimize doğru çekerken (örneğin ağır bir cismi kaldırırken) pazu (ön kol) ve arka kol kaslarının birbirine göre çalışma durumu nasıldır?
- A) İkisi de aynı anda kasılarak gücü iki katına çıkarır
- B) İkisi de gevşeyerek kemiğin serbest kalmasını sağlar
- C) Pazu kası kasılarak kemiği çeker, arka kol kası ise gevşeyerek harekete izin verir
- D) Pazu kası gevşer, arka kol kası kasılarak hareketi başlatır
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Pazu kası kasılarak kemiği çeker, arka kol kası ise gevşeyerek harekete izin verir
İskelet kasları genellikle zıt (antagonist) çalışır. Kolu bükerken hareketi sağlayan ön taraftaki pazu kası kasılır; bu esnada zıt taraftaki arka kol kasının gevşemesi gerekir ki hareket gerçekleşebilsin.
5. Bir sporcu depar atmak için aniden koşmaya başladığında; I. Kasta ATP ve kalsiyum iyonlarının kullanılması II. Beyinden motor nöronlarla impuls (uyarı) gelmesi III. Eklemlerin manivela (kaldıraç) gibi harekete yön vermesi IV. Kasın kasılarak bağlı olduğu kemiği çekmesi olayları bilimsel olarak hangi sırayla gerçekleşir?
- A) II - I - IV - III
- B) I - II - III - IV
- C) II - IV - I - III
- D) IV - I - II - III
Cevabı göster
Doğru cevap: A) II - I - IV - III
Hareketin eş güdümlü sırası şöyledir: Önce sinirsel uyarı gelir (II). Sonra kasta kimyasal enerji harcanır ve hücresel değişimler olur (I). Bu enerjiyle kas fiziksel olarak kasılır ve kemiği çeker (IV). Son olarak çekilen kemik, eklemlerin izin verdiği açıda hareketi tamamlar (III).