11. Sınıf Kimya · Ünite 3
Görünmez Tehlike: Mikroplastikler ve Nanoplastikler
Mikro ve nanoplastiklerin çevre, sağlık, gıda ve kişisel bakım ürünlerindeki etkilerini bilimsel bir bakış açısıyla sorgulayıp analiz ediyoruz.
Kazanım KİM.11.3.3 · 40 dk okuma
Etrafımızı Saran Görünmez Ağ
Merhaba genç bilim insanları! Her gün kullandığımız plastik şişeler, poşetler veya sentetik kıyafetler doğada öylece kaybolmazlar; parçalanarak sadece küçülürler. Boyutu 5 milimetreden küçük olan plastik parçacıklarına 'mikroplastik', 1 mikrometreden küçük olanlara ise 'nanoplastik' diyoruz. Gözle göremesek de onlar havada, suda, toprakta ve hatta içtiğimiz suda bile bulunabilir. Peki bu durum bizi, çevreyi ve diğer canlıları nasıl etkiliyor?
Nereden Geliyorlar ve Etki Alanları Neler?
Plastiklerin yaşamımıza etkisini sorgulamak için doğru soruları sormalıyız. Örneğin; 'Diş macunlarındaki mikro tanecikler sağlığımızı nasıl etkiliyor?' veya 'Sentetik kıyafetlerden kopan lifler deniz yaşamına nasıl zarar veriyor?' gibi araştırma soruları geliştirebiliriz.
- Kozmetik ve Kişisel Bakım: Arındırıcı (peeling) jeller ve bazı diş macunlarındaki pütürlü yapılar kasıtlı üretilmiş 'birincil' mikroplastiklerdir. - Çevre ve Gıda: Okyanuslara karışan plastikler dalga ve güneşle mikroplastiklere dönüşür. Balıklar bunları yutar ve besin zinciriyle soframıza ulaşırlar. - Sağlık: Nanoplastikler o kadar küçüktür ki, hücre zarlarından geçip kan dolaşımına karışabilme potansiyeline sahiptirler. - Malzeme Bilimi ve Enerji: Geleneksel plastikleri parçalamak enerji açısından maliyetlidir, bu yüzden malzeme bilimciler doğada çözünebilen biyoplastikler tasarlamaya odaklanmıştır.
Bilgiyi Sorgulamak ve Çıkarım Yapmak
İnternette okuduğumuz her habere inanmamalıyız. 'Mikroplastikler yüzünden denizlerdeki tüm canlılar yok olacak!' gibi abartılı ifadeler duyduğunuzda, bilginin kaynağını sorgulamalısınız. Veriler hakemli bilimsel dergilerden mi alınmış? Deneyler hangi koşullarda yapılmış? Doz-etki ilişkisi gözetilmiş mi? Elde edilen verileri değerlendirerek mantıklı çıkarımlar yapmak bir lise öğrencisi olarak sizin en büyük gücünüzdür.
Özet
Mikroplastikler ve nanoplastikler, hayatımızın pek çok alanına sızmış durumdadır. Çevreyi, sağlığımızı, gıda güvenliğini ve enerji tüketimini doğrudan etkileyen bu parçacıklar üzerine araştırma yaparken bilimsel okuryazarlığımızı kullanmalı, bilgilerin doğruluğunu teyit etmeli ve yenilikçi malzeme çözümleri üzerinde düşünmeliyiz.
Görünmez Tehlike: Mikroplastikler ve Nanoplastikler: Alıştırma Soruları
1. Aşağıdakilerden hangisi bir mikroplastik tanımını en doğru şekilde ifade eder?
- A) Boyutu 5 mm'den büyük olan ve gözle rahatça görülebilen plastik parçalarıdır.
- B) Sadece doğada bitkiler tarafından kendiliğinden sentezlenen polimerlerdir.
- C) Boyutu 5 mm'den küçük olan ve çevresel etmenlerle küçülmüş ya da kasıtlı üretilmiş plastik parçacıklarıdır.
- D) Suda tamamen çözünerek yok olan zararsız kimyasal maddelerdir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Boyutu 5 mm'den küçük olan ve çevresel etmenlerle küçülmüş ya da kasıtlı üretilmiş plastik parçacıklarıdır.
Mikroplastikler, çeşitli yollarla çevreye karışan ve boyutu 5 milimetreden küçük olan plastik parçacıklarına verilen isimdir.
2. Geçmiş yıllarda kozmetik sektöründe sıkça kullanılan, ancak çevreye verdiği zarar anlaşıldıktan sonra kısıtlamalar getirilen 'birincil mikroplastik' kaynağı ürün aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Arındırıcı (peeling) yüz temizleme jellerindeki pütürlü tanecikler
- B) Geri dönüştürülmüş kağıt havlular
- C) Cam içecek şişeleri
- D) Saf pamuklu tişörtler
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Arındırıcı (peeling) yüz temizleme jellerindeki pütürlü tanecikler
Yüz temizleme jelleri ve diş macunlarındaki pütürlü mikro tanecikler, kasıtlı olarak küçük üretildikleri için 'birincil mikroplastik' olarak adlandırılır.
3. Bir blog yazısında 'Plastik şişeden bir kez su içmek kesinlikle kanser yapar, çünkü içinde nanoplastik vardır.' şeklinde bir ifade okuyan 11. sınıf öğrencisi, bilimsel düşünce yapısına göre nasıl hareket etmelidir?
- A) Yazıyı hemen tüm sosyal medya hesaplarında paylaşıp herkesi uyarmalıdır.
- B) Bilginin kaynağını hakemli bilimsel dergilerden teyit etmeli ve maruziyet dozu ile etki ilişkisini sorgulamalıdır.
- C) Yazı internette yayınlandığı için içeriğin kesinlikle doğru olduğunu kabul etmelidir.
- D) Plastiklerin sağlık üzerinde hiçbir etkisi olmadığına inanıp bu konuyu araştırmaktan vazgeçmelidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bilginin kaynağını hakemli bilimsel dergilerden teyit etmeli ve maruziyet dozu ile etki ilişkisini sorgulamalıdır.
Bilimsel okuryazarlık, toplanan bilgilerin doğruluğunu güvenilir akademik kaynaklardan değerlendirmeyi ve doz-tepki ilişkisini sorgulamayı gerektirir.
4. Mikroplastikler ve nanoplastiklerin insan gıda zincirine karışmasındaki en temel çevresel süreç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güneş enerjisi panellerinin üretimi sırasında havaya karışan gazların yoğunlaşması
- B) Okyanuslardaki plastik atıkların fiziksel ve kimyasal olarak parçalanıp deniz canlıları tarafından yutulması
- C) Rüzgar türbinlerinin kanatlarının sürtünme sonucu aşınarak toprağa karışması
- D) Sadece laboratuvar ortamında sentetik tarım ürünleri yetiştirilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Okyanuslardaki plastik atıkların fiziksel ve kimyasal olarak parçalanıp deniz canlıları tarafından yutulması
Okyanuslara ulaşan plastikler ufalanıp mikroplastiklere dönüşür. Bunları yutan balıklar ve deniz ürünleri aracılığıyla bu maddeler soframıza, yani insan gıda zincirine ulaşır.
5. Mikroplastik ve nanoplastik kirliliğinin 'Malzeme Bilimi ve Enerji' alanındaki etkilerini ve bu alandaki çözüm arayışlarını en iyi ifade eden seçenek hangisidir?
- A) Mikroplastiklerin deniz suyundaki tuzluluk oranını artırması
- B) Geleneksel plastiklerin doğada bozunmamasının ve geri dönüşümlerinin yüksek enerji gerektirmesinin, bilim insanlarını doğada çözünebilen biyoplastikler geliştirmeye yöneltmesi
- C) Kozmetik ürünlerindeki mikro taneciklerin kullanımının kanunlarla yasaklanması
- D) Nanoplastiklerin insan hücresi zarlarından geçebilecek kadar küçük boyutta olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Geleneksel plastiklerin doğada bozunmamasının ve geri dönüşümlerinin yüksek enerji gerektirmesinin, bilim insanlarını doğada çözünebilen biyoplastikler geliştirmeye yöneltmesi
Malzeme bilimi, plastik kirliliği sorununu çözmek ve geri dönüşümün getirdiği yüksek enerji maliyetini düşürmek amacıyla yenilikçi, doğa dostu biyoplastikler geliştirmekle ilgilenir.