3. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 4
Maddenin Üç Hâli: Katı, Sıvı ve Gazları Keşfedelim!
Çevremizdeki maddeleri gözlemleyerek özelliklerini tanıyacak; onları katı, sıvı ve gaz olarak nasıl gruplandıracağımızı ve etiketleyeceğimizi öğreneceğiz.
Kazanım FB.3.4.1 · 30 dk okuma
Çevremizdeki Maddeleri Tanıyalım
Etrafına bir bak! Masan, içtiğin su, soluduğun hava... Bunların hepsi birer maddedir. Uzayda yer kaplayan her şeye madde deriz. Peki bu maddelerin hepsi birbirine benzer mi? Bazıları serttir, bazıları akar gider, bazılarını ise göremeyiz bile! Bilim insanları gibi biz de etrafımızdaki bu maddeleri dikkatlice inceleyebiliriz.
Maddenin Üç Hâli
Çevremizdeki maddeleri dikkatlice gözlemlediğimizde, onları özelliklerine göre üç büyük gruba ayırabiliriz. Bunlara maddenin hâlleri diyoruz.
- Katı Maddeler: Belirli bir şekilleri vardır. Biz onları sıkmadıkça, kesmedikçe veya kırmadıkça şekilleri kendi kendine değişmez. Dışarıdan aldığın bir taş, sınıfındaki tahta, silgin ve kalemin birer katı maddedir.
- Sıvı Maddeler: Belirli bir şekilleri yoktur. Akışkandırlar ve konuldukları kabın şeklini hemen alırlar. İçtiğimiz su, süt, meyve suyu ve yemeklere konulan zeytinyağı sıvı maddelerdir.
- Gaz Maddeler: Serbestçe hareket ederler ve bulundukları her yere hızla yayılırlar. Genellikle onları gözümüzle göremeyiz ama varlıklarını rüzgar estiğinde ya da balon şişirdiğimizde hissederiz. İçimize çektiğimiz hava, balonun içindeki hava ve kaynayan sudan çıkan buhar gazdır.
Etiketleme Zamanı!
Şimdi bir oyun oynayalım. Masamızda bir elma, bir bardak ayran ve şişirilmiş bir parti balonu olduğunu düşünelim. Bunları bilimsel olarak nasıl etiketleriz? Elma serttir, şekli değişmez. Öyleyse etiketi KATI olmalı. Ayran bardağın şeklini alır ve akar, etiketi SIVI olmalı. Balonun içindeki hava ise serbest kalıp etrafa yayılmak ister, ona da GAZ etiketi yapıştırmalıyız.
Özet
Bu dersimizde madde örneklerini inceleyip, onları şekillerine ve akışkan olup olmamalarına göre katı, sıvı ve gaz olarak gruplandırmayı öğrendik. Ayrıca güvenliğimiz için tanımadığımız maddeleri tatmamamız gerektiğini unutmadık. Artık etrafındaki her maddeye bilimsel bir dedektif gibi bakabilir, onların hangi hâlde olduğunu kolayca etiketleyebilirsin!
Maddenin Üç Hâli: Katı, Sıvı ve Gazları Keşfedelim!: Alıştırma Soruları
1. Aşağıdaki maddelerden hangisi 'katı' bir maddedir?
- A) Süt
- B) Taş
- C) Su buharı
- D) Zeytinyağı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Taş
Taşın belirli bir şekli vardır ve dışarıdan bir etki olmadıkça şekli değişmez. Bu yüzden taş katı bir maddedir. Süt ve zeytinyağı sıvı, su buharı ise gazdır.
2. Maddeleri incelerken sağlığımızı ve güvenliğimizi korumak için aşağıdakilerden hangisini yapmamalıyız?
- A) Maddenin rengini uzaktan gözlemlemek
- B) Maddenin ne olduğunu anlamak için tadına bakmak
- C) Maddenin katı mı sıvı mı olduğunu not etmek
- D) Bilmediğimiz maddeleri incelemeden önce öğretmenimize danışmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Maddenin ne olduğunu anlamak için tadına bakmak
Ne olduğunu tam olarak bilmediğimiz maddelerin tadına bakmak veya onları koklamak çok tehlikelidir ve zehirlenmelere yol açabilir. Bu bir güvenlik kuralıdır.
3. Elif'in incelediği madde çok akışkandı ve Elif bu maddeyi bir sürahiye koyduğunda madde hemen sürahinin şeklini aldı. Buna göre Elif'in incelediği madde hangisi olabilir?
- A) Silgi
- B) Oyuncak araba
- C) Meyve suyu
- D) Şişirilmiş balon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Meyve suyu
Sürahinin şeklini alan ve akışkan olan maddeler sıvıdır. Seçenekler arasında sıvı olan madde meyve suyudur.
4. Annemiz ocakta çorba kaynatırken tencerenin içinden yukarı doğru bir şeyin yükseldiğini ve havaya karıştığını görürüz. Havaya karışan bu madde maddenin hangi hâline örnektir?
- A) Katı
- B) Sıvı
- C) Gaz
- D) Buz
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gaz
Isınan sulu maddelerden çıkan buhar, maddenin gaz hâlidir. Serbestçe hareket eder ve havaya karışarak etrafa yayılır.
5. Öğretmen, Ali'ye sırasıyla şu görevleri vermiştir: 1. Belli bir şekli olan bir madde bul ve etiketle. 2. Bulunduğu kabın şeklini alan akışkan bir madde bul ve etiketle. 3. Bulunduğu ortama yayılan bir madde bul ve etiketle. Ali'nin sırasıyla kullanması gereken etiketler aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Sıvı - Katı - Gaz
- B) Katı - Sıvı - Gaz
- C) Gaz - Katı - Sıvı
- D) Katı - Gaz - Sıvı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Katı - Sıvı - Gaz
Belli bir şekli olan maddeler 'Katı', kabın şeklini alan ve akan maddeler 'Sıvı', ortama yayılan maddeler ise 'Gaz'dır. Bu nedenle doğru sıralama Katı - Sıvı - Gaz olmalıdır.