6. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 6
Işığı Kim Kısıyor? Reosta ve Ampul Parlaklığı
Bu derste ayarlanabilir direnç olan reostayı tanıyacak ve elektriksel direncin ampul parlaklığına etkisini keşfedeceğiz.
Kazanım FB.6.6.2 · 20 dk okuma
Merhaba genç bilim insanı! Odanın ışığını hafifçe kısmak ya da en sevdiğin şarkıyı dinlerken radyonun sesini açmak istediğinde kullandığın o sihirli düğmeleri hiç düşündün mü? Tüm bu işlemlerin arkasında yatan muhteşem bir bilimsel araç var: Ayarlanabilir direnç, yani bilimsel adıyla 'Reosta'.
Elektriksel Direnç Ne Demekti?
Hatırlayalım; elektrik enerjisinin iletken maddeler üzerinden geçerken karşılaştığı zorluğa 'elektriksel direnç' diyorduk. Tıpkı çok kalabalık ve dar bir koridorda koşmaya çalışmak gibi! Koridor ne kadar uzun ve darsa, geçmek de o kadar zorlaşır.
Reosta: Direncin Kontrol Düğmesi
Bazen bir devredeki direnci bilerek değiştirmek isteriz. İşte devredeki elektrik enerjisinin geçişine gösterilen zorluğu, yani direnci istediğimiz zaman artırıp azaltmamızı sağlayan araca 'reosta' (ayarlanabilir direnç) denir. Reostanın üzerinde sağa ve sola hareket edebilen bir sürgü bulunur. Bu sürgüyü hareket ettirdiğimizde, elektriğin içinden geçtiği iletken telin 'uzunluğunu' değiştirmiş oluruz.
Aşağıdaki basit çizimde, reostanın sürgüsü hareket ettikçe ampule giden enerjinin nasıl kontrol edildiğini görebilirsin:
Bilimsel Çıkarım Zamanı
Bir deney yaptığımızı varsayalım. Reostanın sürgüsünü sağa doğru kaydırdık ve direnci artırdık. Gözlemimiz şu olur: Ampul daha sönük yanıyor. Bu veriyi kaydettikten sonra yapacağımız bilimsel çıkarım şudur: Elektriksel direnç ile ampul parlaklığı arasında ters bir ilişki vardır.
Günlük hayatımızda odamızın ışığını kısan dimmer anahtarlar veya radyomuzun sesini ayarlayan döndürülebilir düğmeler, aslında birer gizli reostadır. Farkında olmadan her gün bilimi kontrol ediyorsun!
Işığı Kim Kısıyor? Reosta ve Ampul Parlaklığı: Alıştırma Soruları
1. Elektrik devrelerinde direnci istediğimiz gibi artırıp azaltmamıza yarayan devre elemanı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Pil
- B) Anahtar
- C) Reosta
- D) Bağlantı kablosu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Reosta
Devredeki elektriksel direnci değiştirebilen, diğer adıyla ayarlanabilir direnç olan elemana reosta denir.
2. Bir devrede elektriksel direnç artırılırsa ampulün parlaklığı nasıl değişir?
- A) Artar
- B) Azalır
- C) Değişmez
- D) Önce artar, sonra azalır
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Azalır
Elektriksel direnç, elektrik enerjisinin geçişine gösterilen zorluktur. Zorluk (direnç) artarsa daha az elektrik enerjisi geçer ve ampulün parlaklığı azalır.
3. Zeynep, kurduğu basit elektrik devresinde reostanın sürgüsünü hareket ettirdiğinde ampulün daha parlak yandığını gözlemliyor. Buna göre Zeynep aşağıdaki bilimsel çıkarımlardan hangisini yapmalıdır?
- A) Devredeki elektriksel direnç azalmıştır.
- B) Devredeki elektriksel direnç artmıştır.
- C) İletken telin boyu uzatılmıştır.
- D) Pilin enerjisi tamamen tükenmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Devredeki elektriksel direnç azalmıştır.
Ampulün daha parlak yanması, elektrik enerjisinin daha kolay geçtiğini gösterir. Bu da devredeki elektriksel direncin azaldığı anlamına gelir.
4. Aşağıdaki günlük yaşam örneklerinden hangisi reosta (ayarlanabilir direnç) mantığıyla çalışmaz?
- A) Işığın şiddetini ayarlayan dimmer anahtarlar
- B) Müzik setinin sesini kısıp açan düğme
- C) Elektrik sobasının ısı ayar düğmesi
- D) Açıp kapattığımızda ışığı sadece yakan veya söndüren standart duvar anahtarı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Açıp kapattığımızda ışığı sadece yakan veya söndüren standart duvar anahtarı
Standart duvar anahtarları sadece devreyi açıp kapatır (akımı tamamen keser veya iletir). Ancak diğer seçeneklerdeki araçlar kademeli bir ayarlama, yani reosta mantığı içerir.
5. Bir öğrenci reostalı bir devrede deney yapıyor ve şu verileri kaydediyor: 1. Durum: Ampul çok parlak. 2. Durum: Ampul çok sönük. 3. Durum: Ampul orta parlaklıkta. Bu durumlardaki elektriksel direnç büyüklüklerinin sıralaması (En büyükten en küçüğe) aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 1. Durum > 3. Durum > 2. Durum
- B) 2. Durum > 3. Durum > 1. Durum
- C) 3. Durum > 1. Durum > 2. Durum
- D) 2. Durum > 1. Durum > 3. Durum
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 2. Durum > 3. Durum > 1. Durum
Direnç ne kadar büyükse ampul o kadar sönük yanar. Ampulün en sönük yandığı 2. durumda direnç en fazladır. En parlak yandığı 1. durumda ise direnç en azdır.