6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ünite 3
Köklerimize Yolculuk: Türkistan ve İlk Türk Devletleri
Asya'nın kalbi Türkistan'ın coğrafi özelliklerini keşfediyor ve Asya Hun, Göktürk, Uygur devletlerinin medeniyetimize katkılarını öğreniyoruz.
Kazanım SB.6.3.1 · 40 dk okuma
Merhaba genç tarihçiler! Bugün zaman makinemize binip Asya'nın kalbine, atalarımızın ilk yurduna doğru heyecanlı bir yolculuğa çıkıyoruz. Hazırsanız, tarihimizin başladığı topraklara gidiyoruz!
Ata Yurdumuz: Türkistan Neresidir?
Türklerin tarih sahnesine çıktığı ve yüzlerce yıl yaşadığı geniş coğrafyaya 'Türkistan' diyoruz. Kelime anlamı 'Türklerin Yurdu' demektir. Asya'nın fiziki haritasını gözünüzün önüne getirin: Doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi, kuzeyde uçsuz bucaksız Sibirya ormanları ve güneyde aşılması zor Hindikuş Dağları... İşte bu devasa alan bizim ilk evimizdir.
Tarih Sahnesine Çıkış: İlk Türk Devletleri
Bu zorlu ama güzel coğrafyada atalarımız muhteşem devletler kurdular. Gelin bu devletlerden üç tanesinin medeniyetimize neler kattığına yakından bakalım.
1. Bozkırın Efendileri: Asya Hun Devleti
Tarihte bilinen ilk Türk devletidir. Bilinen ilk hükümdarı Teoman'dır. Ancak devlete en parlak dönemini yaşatan kişi Mete Han'dır. Mete Han, dağınık haldeki tüm Türk boylarını tek bir bayrak altında toplamayı başarmıştır.
- Medeniyetimize Katkısı: Mete Han'ın orduda kurduğu 'Onlu Sistem' bugün bile Türk Silahlı Kuvvetleri ve dünyadaki birçok ordu tarafından kullanılmaktadır. Çavuş, yüzbaşı, binbaşı gibi rütbeler bu sistemin bir parçasıdır.
2. Adımızda Tarih Var: Kök Türkler (Göktürkler)
Bumin Kağan tarafından kurulan Kök Türkler, tarihte 'Türk' adıyla kurulan ilk devletimizdir. Kendilerine ait bir alfabe olan 38 harfli Kök Türk Alfabesini icat etmişlerdir.
- Medeniyetimize Katkısı: Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı eserleri olan 'Orhun Abideleri'ni (Yazıtlarını) bizlere miras bırakmışlardır. Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilen bu taşlarda, devletin nasıl yönetilmesi gerektiği ve milletin nelere dikkat etmesi gerektiği anlatılır.
3. Şehirlerin Mimarları: Uygurlar
Uygurlar, kendilerinden önceki Türk devletlerinden çok daha farklı bir yol izlediler. Maniheizm dinini benimsedikten sonra et yemeyi ve savaşmayı yasaklayan bu dinin etkisiyle göçebe yaşamı bırakıp 'yerleşik hayata' geçtiler.
- Medeniyetimize Katkısı: İlk defa evler, saraylar ve tapınaklar inşa ederek şehirler (Balıg) kurdular. Kâğıt ve matbaayı kullanarak kitaplar bastılar. Tarımla uğraştılar ve su kanalları yaptılar. Kültür ve sanatta büyük bir sıçrama yaşattılar.
Neden Tarihimizi Öğrenmeliyiz?
Orhun Abideleri'nde Bilge Kağan, Türk milletine seslenirken devletine ve vatanına sahip çıkmasını öğütler. Tarihimizi okuyup araştırdıkça atalarımızın karşılaştığı zorlukları nasıl aştığını, vatanlarını nasıl savunduklarını görürüz. Bu da içimizdeki vatanseverlik duygusunu güçlendirir. Kökleri sağlam olan bir ağaç nasıl fırtınalarda yıkılmazsa, geçmişini iyi bilen bir millet de geleceğe o kadar güvenle bakar.
Köklerimize Yolculuk: Türkistan ve İlk Türk Devletleri: Alıştırma Soruları
1. Asya'nın fiziki haritası incelendiğinde, ilk Türk devletlerinin kurulduğu Türkistan coğrafyası için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- A) Geniş bozkırlara sahiptir.
- B) Yüksek ve aşılması zor dağlar bulunur.
- C) Yıl boyunca ılıman ve yağışlı bir okyanus iklimi görülür.
- D) Kışları dondurucu soğuklar yaşanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yıl boyunca ılıman ve yağışlı bir okyanus iklimi görülür.
Türkistan coğrafyası okyanuslara kapalı, yüksek dağlar ve bozkırlarla kaplıdır. Bu nedenle ılıman bir okyanus iklimi değil, yazları sıcak, kışları çok soğuk geçen sert bir karasal iklim görülür.
2. Tarihte 'Türk' adını kullanarak kurulan ilk devletimiz aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Asya Hun Devleti
- B) Kök Türk (Göktürk) Devleti
- C) Uygur Devleti
- D) Avrupa Hun Devleti
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kök Türk (Göktürk) Devleti
Tarihte kendi adımızla, yani 'Türk' ismiyle kurulan ilk devlet Bumin Kağan tarafından kurulan Kök Türk (Göktürk) Devleti'dir.
3. Mete Han'ın orduda oluşturduğu 'Onlu Sistem', askerlerin onbaşı, yüzbaşı, binbaşı gibi birliklere ayrılmasına dayanır. Bu durum Asya Hun Devleti'nin dünya medeniyetine daha çok hangi alanda katkı sağladığını gösterir?
- A) Mimari
- B) Edebiyat
- C) Askeri
- D) Tarım
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Askeri
Onlu sistem, ordunun daha kolay yönetilmesini ve savaşlarda hızlı hareket edilmesini sağlayan bir düzenlemedir. Bu yüzden askeri alanda yapılmış bir katkıdır.
4. Uygurların göçebe yaşam tarzından yerleşik hayata geçmeleri, onların günlük yaşantılarında köklü değişikliklere neden olmuştur. Aşağıdakilerden hangisi Uygurların yerleşik hayata geçmesinin bir sonucu olarak gösterilebilir?
- A) Hayvancılığın tek geçim kaynağı olması
- B) Çadırlarda yaşamaya devam etmeleri
- C) Kalıcı mimari eserler, tapınaklar ve evler inşa etmeleri
- D) Savaşçı özelliklerinin daha da güçlenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kalıcı mimari eserler, tapınaklar ve evler inşa etmeleri
Yerleşik hayata geçen Uygurlar, göç etmeyi bıraktıkları için çadırlar yerine kalıcı binalar, evler ve tapınaklar inşa etmişler, mimaride gelişmişlerdir.
5. Orhun Abideleri'nde Bilge Kağan; 'Ey Türk milleti! Üstte mavi gök çökmedikçe, altta yağız yer delinmedikçe, senin ilini ve töreni kim bozabilir?' sözüyle millete seslenmiştir. Bu söz, atalarımızın aşağıdaki değerlerden hangisine ne kadar önem verdiğini en güçlü şekilde kanıtlar?
- A) Misafirperverlik
- B) Vatanseverlik ve bağımsızlık
- C) Ekonomik zenginlik
- D) Sanatsal yenilik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Vatanseverlik ve bağımsızlık
Bilge Kağan'ın bu sözü, Türk milletinin devletini (ilini) ve kurallarını (töreni) her koşulda koruması gerektiğini vurgular. Bu, vatanseverlik ve bağımsızlığa verilen önemi gösterir.