6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ünite 3
Türklerin İslamiyet ile Değişen Hayatı: Çadırdan Şehre, Destandan Divana
Türklerin İslamiyet'i kabul etmeden önceki ve sonraki sosyal yaşamı, sanatı, mimarisi ve edebiyatındaki değişimleri eğlenceli örneklerle keşfediyoruz.
Kazanım SB.6.3.3 · 40 dk okuma
Hoş Geldiniz! Büyük Bir Değişime Yolculuk
Tarihte büyük milletlerin hayatını değiştiren dönüm noktaları vardır. Biz Türkler için de bu en büyük dönüm noktalarından biri İslamiyet'i kabul etmemizdir. Hayal edin: Eskiden at sırtında uçsuz bucaksız bozkırlarda dolaşan, çadırlarda yaşayan bir topluluk, zamanla devasa camilerin, kütüphanelerin ve kervansarayların olduğu büyük şehirler kurmaya başlıyor. Peki, bu muazzam değişim tam olarak nasıl oldu? Hadi gelin, eski Türklerin hayatı ile İslamiyet sonrası Türklerin hayatını adım adım karşılaştıralım!
1. Hayat Biçimi: Göçebelikten Yerleşik Hayata
İslamiyet öncesinde atalarımız genellikle "konargöçer" bir hayat sürerdi. Mevsimlere göre otlak bulmak zorundaydılar, bu yüzden temel geçim kaynakları hayvancılıktı. Evleri, sökülüp takılabilen ve "Otağ" adı verilen büyük çadırlardı. Ancak İslamiyet'in kabulüyle birlikte hayat biçimimiz değişmeye başladı. Tarım ve ticarete daha çok önem verildi. Şehirler kuruldu, insanlar kerpiç ve taştan yapılmış kalıcı evlerde yaşamaya, yani "yerleşik hayata" geçtiler.
2. Mimari ve Sanat: Çadırdan Kubbeye
Göçebe yaşarken yanınızda taştan saraylar taşıyamazsınız, değil mi? Bu yüzden eski Türklerde mimari gelişmemişti; sanat eserleri kemer tokaları, kılıç süslemeleri ve kilimler gibi taşınabilir eşyalardan oluşurdu.
İslamiyet'le birlikte yerleşik hayata geçilince mimari adeta uçuşa geçti! İbadet için Camiler, eğitim için Medreseler (okullar), tüccarların güvenle konaklaması için Kervansaraylar inşa edilmeye başlandı. Sanatta ise yeni türler ortaya çıktı: Güzel yazı yazma sanatı olan "Hat", süslü seramikler olan "Çini" ve kitapları süsleyen minik resimler olan "Minyatür" sanatı günlük hayatımızın bir parçası oldu.
3. Dil, Yazı ve Edebiyat: Sözlü Gelenekten Kütüphanelere
İslamiyet öncesi Türk edebiyatı çoğunlukla sözlüydü. Ozanlar ellerinde 'kopuz' (tellı bir çalgı) ile destanlar anlatır, 'sav' adı verilen atasözleri söylerdi. Yazı çok yaygın değildi ama kullanıldığında Göktürk ve Uygur alfabeleri kullanılırdı.
- İslamiyet'ten sonra ise büyük bir edebiyat patlaması yaşandı:
- Arap alfabesi yaygın olarak kullanılmaya başlandı.
- Dilimize Arapça ve Farsça yeni kelimeler girdi.
- Sözlü edebiyatın yanına ciltlerce süren yazılı eserler eklendi. Örneğin; Kutadgu Bilig ve Divânu Lügati't-Türk gibi devasa kitaplar bu dönemde yazıldı.
Kısa Bir Özet
Türklerin İslamiyet'i kabulü, sadece bir inanç değişimi değildir. Bu olay; çadırlardan şehirlere, sözlü destanlardan kalın kitaplara, taşınabilir eşyalardan kubbeli ulu camilere geçiş yaptığımız görkemli bir kültür devrimidir.
Türklerin İslamiyet ile Değişen Hayatı: Çadırdan Şehre, Destandan Divana: Alıştırma Soruları
1. İslamiyet öncesi Türklerin büyük çoğunluğunun benimsediği ve hayvancılığa dayalı olan yaşam tarzı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yerleşik hayat
- B) Konargöçer (Göçebe) hayat
- C) Sanayi toplumu
- D) Denizcilik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Konargöçer (Göçebe) hayat
İslamiyet öncesi Türkler, sürülerini otlatmak için mevsimlere göre yer değiştirdikleri 'konargöçer' bir hayat yaşıyorlardı.
2. Aşağıdaki mimari eserlerden hangisi Türklerin İslamiyet'i kabul edip yerleşik hayata geçmesinin BİR SONUCUDUR?
- A) Kervansaray
- B) Otağ
- C) Kurgan
- D) Göktürk Kitabeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kervansaray
Kervansaraylar, İslamiyet'ten sonra ticaret yolları üzerinde tüccarların konaklaması için taştan yapılan mimari eserlerdir. Otağ ve Kurgan İslamiyet öncesine aittir.
3. İslamiyet öncesi eski Türklerde ölülerin eşyalarıyla gömüldüğü 'Kurgan' adı verilen mezarlar, İslamiyet'in kabulünden sonra mimaride hangi yapı türüne dönüşerek devam etmiştir?
- A) Medrese
- B) Kervansaray
- C) Türbe ve Kümbet
- D) Külliye
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Türbe ve Kümbet
Türkler, çadırlarının şeklinden ve eski kurgan mimarisinden ilham alarak İslamiyet sonrasında önemli kişiler için 'türbe' ve 'kümbet' adı verilen anıt mezarlar yapmışlardır.
4. İslamiyet'in kabulüyle birlikte Türk edebiyatında ve dilinde çeşitli değişimler yaşanmıştır. Aşağıdakilerden hangisi bu değişimlerden biri DEĞİLDİR?
- A) Arap alfabesinin kullanılmaya başlanması
- B) Kutadgu Bilig gibi büyük yazılı eserlerin verilmesi
- C) Sadece sözlü edebiyatın (destanların) kullanılması
- D) Dilimize Arapça ve Farsçadan yeni kelimelerin girmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sadece sözlü edebiyatın (destanların) kullanılması
İslamiyet'in kabulüyle birlikte sözlü edebiyat devam etse de asıl büyük değişim 'yazılı' edebiyatta olmuştur. Kitaplar ve divanlar yazılarak sadece sözlü edebiyata bağlı kalınmamıştır.
5. Sosyal Bilgiler öğretmeni, sınıfı iki gruba ayırmıştır. Birinci gruba 'kemer tokaları, hayvan figürlü kılıçlar ve dokuma kilimler'; ikinci gruba ise 'çini süslemeli cami duvarları, el yazması kitaplar ve hat sanatı örnekleri' vermiştir. Buna göre bu iki grup arasındaki temel farklılığın sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sadece sanatta kullanılan malzemelerin değişmesi
- B) Türklerin İslamiyet'i kabulü ve yerleşik hayata geçmesi
- C) Eski Türklerde sanatın hiç bulunmaması
- D) İkinci grubun başka bir millete ait eserleri incelemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Türklerin İslamiyet'i kabulü ve yerleşik hayata geçmesi
Birinci grup göçebe (İslamiyet öncesi) taşınabilir sanat eserlerini incelerken, ikinci grup İslamiyet'in kabulü ve yerleşik hayata geçişle birlikte ortaya çıkan kalıcı ve kurumsal eserleri (cami, hat, kitap) incelemektedir.