8. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 5
Maddenin Değişimi: Yeni Bir Kimlik mi, Sadece Bir Makyaj mı?
Fiziksel ve kimyasal değişimleri birbirinden ayırmanın yollarını, günlük hayattan mutfak deneyleri ve eğlenceli ipuçlarıyla öğreniyoruz.
Kazanım FB.8.5.2 · 20 dk okuma
Maddenin Serüveni Başlıyor
Etrafımızdaki her şey sürekli bir değişim halindedir. Bazen elindeki bir kâğıt kazara yırtılır, bazen bahçedeki demir kapı paslanır, bazen de mutfakta pişen yemeğin nefis kokusu bütün evi sarar. Peki, bir elmanın kararması ile buzdolabındaki suyun donup buza dönüşmesi aynı türden bir değişim midir? Bilim insanları, maddelerde meydana gelen bu değişimleri daha iyi anlayabilmek için 'Fiziksel Değişim' ve 'Kimyasal Değişim' olmak üzere iki temel gruba ayırırlar.
Fiziksel Değişim: Sadece Dış Görünüşüm Değişti!
Bir maddenin kesilmesi, kırılması, yırtılması, ezilmesi veya hâl değiştirmesi (erime, donma, buharlaşma gibi) fiziksel değişimdir. Bu işlemlerde maddeyi oluşturan taneciklerin kendi yapısı bozulmaz. Sadece taneciklerin birbirine olan uzaklıkları veya dizilişleri değişir. Kısacası maddenin özü aynı kalır.
- Kâğıdı yırtmak: Parçalar küçülse de hâlâ kâğıttır. Buzun erimesi: Katı hâldeki su sıvı hâle geçer, ama özünde hâlâ sudur. Tahtayı kırmak: Elde edilen parçalar tahta özelliğini taşımaya devam eder. Çaya şeker atıp karıştırmak: Şeker kaybolmaz, sadece suyun içinde gözle görülemeyecek kadar küçülerek dağılır (çözünür).
Kimyasal Değişim: Artık Eskisi Gibi Değilim!
Yanma, paslanma, çürüme, pişme, mayalanma ve sindirim gibi olayların tamamı kimyasal değişimdir. Bu olaylarda maddenin iç yapısını oluşturan atomlar arasındaki bağlar kopar veya yeni bağlar oluşur. Sonuç olarak ortaya tamamen farklı yepyeni maddeler çıkar. Isı, ışık, gaz çıkışı, beklenmedik renk veya koku değişimi gibi ipuçları bize kimyasal bir değişimin gerçekleştiğini fısıldar.
- Çaya limon sıkmak: Limonun asidi çayın rengini ve yapısını anında değiştirir. Patatesi haşlamak: Isı etkisiyle patatesin kimyasal yapısı değişir ve eski çiğ hâline asla dönemez. Ekmeğin küflenmesi: Ekmek yapı değiştirerek yepyeni bir canlı ortamına ve farklı bir maddeye dönüşür. Kağıdın yanması: Kâğıt artık kâğıt değildir, ısı ve ışık saçarak küle dönüşür.
Mutfakta gözlem yapma sırası sende! Bir dahaki sefere annenin ya da babanın soğan doğradığını (fiziksel) ve ardından onu tavada kavurduğunu (kimyasal) gördüğünde maddenin bu muhteşem dönüşümüne bilim insanı gözüyle bakmayı unutma!
Maddenin Değişimi: Yeni Bir Kimlik mi, Sadece Bir Makyaj mı?: Alıştırma Soruları
1. Aşağıdaki olaylardan hangisi maddenin sadece dış görünüşünün değiştiği fiziksel bir değişime örnektir?
- A) A) Demirin nemli ortamda paslanması
- B) B) Sütün bekletildiğinde ekşimesi
- C) C) Kâğıdın makasla küçük parçalara ayrılması
- D) D) Odunun sobada kül olana kadar yanması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) C) Kâğıdın makasla küçük parçalara ayrılması
Kâğıdın kesilmesi maddenin sadece şeklini ve boyutunu (dış görünüşünü) değiştirir. Maddenin iç yapısı (kimliği) aynı kaldığı için bu olay fizikseldir.
2. Bir maddenin iç yapısının da değişerek yepyeni özellikte başka bir maddeye dönüştüğü olaylara kimyasal değişim denir. Buna göre aşağıdakilerden hangisinde kimyasal değişim gerçekleşmektedir?
- A) A) Patatesin suda haşlanması
- B) B) Suyun dondurucuda buza dönüşmesi
- C) C) Uzun bir tahtanın baltayla kırılması
- D) D) Küp şekerin havanda ezilerek toz hâline getirilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) A) Patatesin suda haşlanması
Haşlama, pişirme, kızartma gibi olaylar maddenin kimyasal bağlarını yıkarak onu yeni bir maddeye dönüştürür. Hâl değişimleri, kırılma ve ezilme ise fizikseldir.
3. Ege sabah kahvaltısında çayına limon sıktığında çayın renginin hızla sarardığını fark ediyor. Ardından meyve suyunun içindeki buz küpünün yavaş yavaş eridiğini gözlemliyor. Ege'nin gözlemlediği bu iki olay sırasıyla hangi değişim türlerine birer örnektir?
- A) A) Fiziksel Değişim - Fiziksel Değişim
- B) B) Kimyasal Değişim - Fiziksel Değişim
- C) C) Fiziksel Değişim - Kimyasal Değişim
- D) D) Kimyasal Değişim - Kimyasal Değişim
Cevabı göster
Doğru cevap: B) B) Kimyasal Değişim - Fiziksel Değişim
Çaya limon sıkıldığında asit-baz tepkimesi sonucu kimyasal yapı ve renk değişir (Kimyasal). Buzun erimesi ise sadece katıdan sıvıya bir hâl değişimidir (Fiziksel).
4. Bir öğrenci arkadaşına 'Çaya şeker attığımızda şeker gözden kaybolur, bu yüzden çözünme olayı kesinlikle kimyasal bir değişimdir.' diyor. Bu öğrenciye aşağıdaki açıklamalardan hangisini yaparsanız, kavram yanılgısını doğru bir bilimsel gerçekle düzeltmiş olursunuz?
- A) A) Haklısın, şeker tamamen yok olduğu için ortaya yeni bir madde çıkmıştır.
- B) B) Hayır, şeker kendi özelliğini kaybetmez, sadece suyun içinde gözle görülemeyecek kadar küçük parçalara dağılır.
- C) C) Hayır, suyun rengi değişmediği sürece hiçbir olaya kimyasal değişim diyemeyiz.
- D) D) Haklısın, çünkü şeker ve su birleşip tamamen farklı ve yeni bir sıvı bileşik oluşturmuştur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) B) Hayır, şeker kendi özelliğini kaybetmez, sadece suyun içinde gözle görülemeyecek kadar küçük parçalara dağılır.
Çözünme olaylarında madde yok olmaz veya kimliği değişmez. Şeker molekülleri sadece su molekülleri arasına dağılır. Karışımın tadına bakıldığında şekerin hâlâ orada olduğu anlaşılır. Bu nedenle çözünme fizikseldir.
5. Fen bilimleri dersinde öğretmen masanın üzerindeki bir mumu yakıyor. Öğrenciler bir süre sonra mumun fitilinin alev alarak karardığını ve ışık saçtığını, eş zamanlı olarak ısının etkisiyle mum gövdesinin eriyip damla damla aşağı aktığını gözlemliyor. Bu sınıftaki gözlemlere dayanarak kurulan aşağıdaki önermelerden hangisi bilimsel olarak en doğrudur?
- A) A) Mumda meydana gelen olayların tümü maddenin sadece dış görünüşünü etkilediği için tamamen fizikseldir.
- B) B) Fitilin yanması kimyasal, gövdenin erimesi fizikseldir; bir sistemde aynı anda hem fiziksel hem kimyasal değişim gerçekleşebilir.
- C) C) Mum tamamen sıvı hâle geldiği için iç yapısı bozulmuştur ve tüm olay kimyasal olarak sınıflandırılır.
- D) D) Ortaya ateş çıktığı için eriyen sıvı mum da eski özelliğini tamamen kaybetmiş yeni bir maddedir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) B) Fitilin yanması kimyasal, gövdenin erimesi fizikseldir; bir sistemde aynı anda hem fiziksel hem kimyasal değişim gerçekleşebilir.
Mumun erimesi sadece bir hâl değişimi (fiziksel), fitilin ve buharlaşan mum gazlarının yanması ise yepyeni maddeler oluşturan bir yanma tepkimesidir (kimyasal). Bu iki olay eş zamanlı gerçekleşir.