8. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 1
Mevsimlerin Sırrı: Dünya'nın Dansı ve Eksen Eğikliği
Mevsimlerin nasıl oluştuğunu, Dünya'nın Güneş etrafındaki dolanımını ve eksen eğikliğinin sıcaklık ile gölge boyları üzerindeki etkisini keşfediyoruz.
Kazanım FB.8.1.1 · 40 dk okuma
Mevsimler Neden Değişir?
Hiç düşündünüz mü, biz Ocak ayında kardan adam yaparken Avustralya'da insanlar neden denize giriyor? Birçok kişi bunun sebebinin, Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşması olduğunu sanır. Gelin, bu büyük kavram yanılgısını birlikte düzeltelim!
İki Muhteşem Etken: Dolanma Hareketi ve Eksen Eğikliği
Dünya'mız uzayda iki önemli hareket yapar. Kendi etrafında dönerek gece ve gündüzü oluştururken, Güneş etrafında dolanarak mevsimlerin oluşmasına zemin hazırlar. Ancak Güneş etrafında dolanmak tek başına yeterli değildir. Asıl kahramanımız 'Eksen Eğikliği'dir!
Dünya, uzayda dimdik durmaz. Kendi ekseni etrafında dönerken yaklaşık olarak yukarıdaki değere (23 derece 27 dakika) sahip bir açıyla eğik durur. Bu eğiklik sayesinde Güneş ışınları, Dünya üzerindeki farklı noktalara yıl boyunca farklı açılarla düşer.
Güneş Işınlarının Geliş Açısı ve Gölge Boyu
Elinize bir el feneri alıp karanlık bir odada duvara tam dik açıyla tuttuğunuzu düşünün. Işık küçük bir alanda toplanır ve orası çok aydınlık (aynı zamanda enerjik) olur. Feneri eğik tuttuğunuzda ise ışık kocaman bir alana yayılır ama birim yüzeye düşen enerji azalır. İşte Güneş ışınları da tam olarak böyle çalışır!
Bu durumu gölge boyumuzdan da anlayabiliriz. Güneş ışınlarının dik geldiği yaz aylarında öğle vakti gölgemiz çok kısadır. Eğik geldiği kış aylarında ise gölgemiz upuzun olur. Evinizin bahçesinde veya balkonunda bir hafta boyunca öğle vakti aynı çubuğun gölgesini ölçerseniz, gölge boyundaki milimetrik değişimlerin ışınların geliş açısındaki değişimi kanıtladığını kendi gözlerinizle görebilirsiniz.
Mevsimlerin Sırrı: Dünya'nın Dansı ve Eksen Eğikliği: Alıştırma Soruları
1. Mevsimlerin oluşmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi
- B) Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının yıl içinde değişmesi
- C) Dünya'nın Güneş etrafında dolanması ve eksen eğikliği
- D) Ay'ın Dünya etrafındaki yörünge hareketi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dünya'nın Güneş etrafında dolanması ve eksen eğikliği
Mevsimler, Dünya'nın Güneş etrafında dolanma hareketi yapması ve ekseninin eğik olması sonucunda Güneş ışınlarının geliş açısının değişmesiyle oluşur.
2. Öğle vakti Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısı ile gölge boyu arasında nasıl bir ilişki vardır?
- A) Güneş ışınları dik geldikçe gölge boyu uzar.
- B) Güneş ışınları dik veya dike yakın geldikçe gölge boyu kısalır.
- C) Işınların geliş açısı gölge boyunu etkilemez.
- D) Güneş ışınları eğik geldikçe gölge boyu kısalır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Güneş ışınları dik veya dike yakın geldikçe gölge boyu kısalır.
Güneş ışınları yüzeye ne kadar dik (büyük açıyla) gelirse gölge o kadar kısa olur; eğik geldikçe gölge boyu uzar.
3. Ege, kış aylarında havaların soğumasını Dünya'nın Güneş'ten uzaklaşmasına bağlamaktadır. Ege'nin bu kavram yanılgısını düzeltmek için aşağıdaki bilgilerden hangisi kullanılmalıdır?
- A) Güneş ışınlarının Dünya'ya ulaşma süresi kış aylarında uzar.
- B) Kuzey Yarım Küre'de kış yaşanırken Dünya Güneş'e en yakın konumundadır, uzaklık mevsimleri etkilemez.
- C) Dünya'nın Güneş'e uzaklığı yıl boyunca hiç değişmez.
- D) Güneş kış aylarında daha az ısı enerjisi üretir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kuzey Yarım Küre'de kış yaşanırken Dünya Güneş'e en yakın konumundadır, uzaklık mevsimleri etkilemez.
Dünya'nın Güneş'e uzaklığının değişmesi mevsimleri oluşturmaz. Kuzey Yarım Küre'de kış mevsiminin yaşandığı 3 Ocak tarihi, Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu (Günberi) tarihtir.
4. Bir öğrenci karanlık bir odada el fenerini duvara önce dik, sonra eğik tutarak aydınlanan bölgenin büyüklüğünü ve parlaklığını gözlemliyor. Bu deney ile aşağıdakilerden hangisi doğrudan açıklanabilir?
- A) Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüş hızı
- B) Ay tutulmasının nasıl gerçekleştiği
- C) Güneş ışınlarının geliş açısının yüzeydeki ısınmaya etkisi
- D) Gece ve gündüz sürelerinin uzayıp kısalması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Güneş ışınlarının geliş açısının yüzeydeki ısınmaya etkisi
Fenerin dik tutulması ışınların dik geldiği yaz mevsimindeki dar ve çok ısınan alanı, eğik tutulması ise kış mevsimindeki geniş ve az ısınan alanı temsil eder.
5. Kuzey Yarım Küre'de düz bir zeminde bulunan bir ağacın, aylara göre öğle vakti ölçülen gölge boyu grafiği inceleniyor. Gölge boyunun Haziran ayına doğru gidildikçe sürekli kısaldığı görülüyor. Buna göre bu bölge ile ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?
- A) Haziran ayına doğru gidildikçe Güneş ışınlarının geliş açısı küçülmektedir.
- B) Bölgede kış mevsiminden yaz mevsimine doğru bir geçiş yaşanmaktadır.
- C) Gölge boyunun kısalması yüzey sıcaklığının düştüğünü gösterir.
- D) Bu durum Dünya'nın Güneş'ten uzaklaştığını kanıtlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bölgede kış mevsiminden yaz mevsimine doğru bir geçiş yaşanmaktadır.
Gölge boyunun kısalması, Güneş ışınlarının geliş açısının büyüdüğünü (dikleştiğini) ve yüzeyin daha çok ısınmaya başladığını gösterir. Bu da yaza (Haziran'a) yaklaşıldığını kanıtlar.