9. Sınıf Biyoloji · Ünite 2
Besinlerin Sırrını Çözelim: Organik Bileşikler ve Ayraçlar
Yediğimiz yiyeceklerin içinde karbonhidrat, yağ veya protein olup olmadığını renk değiştiren kimyasal maddeler (ayraçlar) kullanarak nasıl tespit edeceğimizi öğreniyoruz.
Kazanım BİY.9.2.3 · 40 dk okuma
Yediğimiz Besinlerin İçinde Ne Var?
Sabah yediğiniz yumurta, ara öğünde atıştırdığınız fındık veya akşam yemeğindeki patates... Tüm bu besinler, vücudumuzun enerji üretmek, büyümek ve onarılmak için ihtiyaç duyduğu organik bileşikleri (karbonhidrat, yağ, protein) içerir. Peki, bir besine dışarıdan baktığımızda içinde hangi organik bileşiğin daha fazla olduğunu nasıl anlarız? İşte burada biyolojinin en eğlenceli kısımlarından biri olan bilimsel dedektiflik başlar!
Kimyasal Dedektifler: Ayraçlar (İndikatörler)
Belirli bir maddenin varlığında kimyasal tepkimeye girerek renk değiştiren ve o maddenin orada olduğunu bize kanıtlayan maddelere 'ayraç' denir. Laboratuvarda en sık kullandığımız ayraçlar şunlardır:
- İyot (Lugol) Çözeltisi: Nişasta (bir karbonhidrat çeşidi) ile karşılaşınca mavi-mor (lacivert) bir renk alır.
- Benedict Çözeltisi: Glikoz gibi basit şekerlerle birleşip ısıtıldığında kiremit kırmızısı veya turuncu renk verir.
- Biüret Ayracı: Proteinlerle tepkimeye girdiğinde solüsyon mor veya menekşe rengine dönüşür.
- Sudan III Ayracı: Yağ molekülleriyle birleştiğinde kırmızımsı turuncu bir renk verir.
Kendi Deneyimizi Tasarlayalım!
Artık ayraçları tanıdığınıza göre, sınıfta küçük gruplara ayrılarak kendi laboratuvar deneyinizi tasarlayabilirsiniz. Önünüzde ekmek, süt, yumurta akı, nohut ve zeytinyağı gibi çeşitli besinler var. Hangi besinde hangi organik bileşiğin olduğunu bulmak için adım adım ilerlemeliyiz. Önce katı besinleri havanda biraz su ile ezerek sıvı hale getirmek, ayraçların besine daha iyi nüfuz etmesini sağlar. Ardından her deney tüpüne farklı bir besin özütü koyup, üzerlerine uygun ayraçları damlatarak renk değişimlerini gözlemlemelisiniz.
Bilimde Sabır ve Sebat
Diyelim ki meyve suyunda glikoz varlığını test etmek için tüpe Benedict çözeltisi damlattınız ama hiçbir renk değişimi olmadı. Hemen 'Bu meyve suyunda şeker yok!' dememelisiniz. Benedict çözeltisinin tepkime vermesi için ısınmaya ihtiyacı vardır. Belki de tüpü sıcak su banyosunda yeterince bekletmediniz veya besini yeterince ezmediniz. Bilimsel çalışmalarda bazen deneyler deneysel hatalar yüzünden ilk seferde sonuç vermez. Hatalarımızı analiz edip, doğru yöntemi bulana kadar deneyi tekrarlamak (sebat göstermek), tıpkı gerçek bilim insanlarının yaptığı gibi başarının anahtarıdır.