9. Sınıf Fizik · Ünite 2
Hareketin Ritimleri: Öteleme, Dönme ve Titreşim
Çevremizdeki cisimlerin hareketlerini inceleyerek öteleme, dönme ve titreşim hareketlerini tanıyacak, ortak özelliklerine göre sınıflandırmayı öğreneceğiz.
Kazanım FİZ.9.2.7 · 40 dk okuma
Evrendeki Her Şey Hareket Hâlinde!
Çevremize baktığımızda uçan kuşlar, dönen tekerlekler, sallanan ağaç dalları görürüz. Fiziğe göre hareket, bir cismin seçilen bir referans noktasına göre konumunu zamanla değiştirmesidir. Konumdaki bu yer değiştirmeyi matematiksel olarak şu şekilde ifade ederiz:
Peki, cisimler bu yer değiştirmeyi hep aynı şekilde mi yapar? Elbette hayır. Cisimlerin hareketlerini niteliklerine ve ortak özelliklerine göre temel olarak üç grupta sınıflandırırız: Öteleme, Dönme ve Titreşim.
1. Öteleme Hareketi (Kayma)
Bir cismin üzerindeki bütün noktaların aynı yönde ve aynı miktarda yer değiştirmesine öteleme hareketi diyoruz. Cismin şekli veya duruşu değişmez, sadece bir doğru veya eğri boyunca konumu değişir.
- Düz yolda ilerleyen bir araba
- Gökyüzünde düz bir çizgide uçan uçak
- Yürüyen merdivendeki bir insan
2. Dönme Hareketi
Bir cismin sabit bir eksen etrafında çembersel bir yörünge izlemesine dönme hareketi denir. Bu harekette cismin kütle merkezi yer değiştirmeyebilir, ancak diğer tüm noktaları o eksen etrafında tur atar.
- Rüzgâr gülünün pervaneleri
- Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönüşü
- Lunaparktaki dönme dolabın hareketi
3. Titreşim Hareketi (Salınım)
Bir cismin sabit iki nokta arasında sürekli olarak gidip gelme (tekrarlanan) hareketine titreşim veya salınım hareketi denir.
- Salıncakta sallanan çocuk
- Gitarın teline vurulduğunda telin hareketi
- Duvar saatinin sarkacı
Hareketin Ritimleri: Öteleme, Dönme ve Titreşim: Alıştırma Soruları
1. Aşağıdakilerden hangisi öteleme hareketine örnek olarak verilebilir?
- A) A) Çalışan bir vantilatörün pervanesi
- B) B) Düz bir ray üzerinde ilerleyen tren
- C) C) Duvar saatinin gidip gelen sarkacı
- D) D) Vurulan bir bağlama teli
Cevabı göster
Doğru cevap: B) B) Düz bir ray üzerinde ilerleyen tren
Düz bir ray üzerinde ilerleyen trenin tüm noktaları aynı yönde ve aynı miktarda yer değiştirdiği için bu bir öteleme hareketidir. Diğer seçenekler sırasıyla dönme, titreşim ve titreşim hareketleridir.
2. Sabit iki nokta arasında sürekli olarak gidip gelme şeklinde gerçekleşen hareket türüne ne ad verilir?
- A) A) Öteleme
- B) B) Yuvarlanma
- C) C) Dönme
- D) D) Titreşim
Cevabı göster
Doğru cevap: D) D) Titreşim
Sabit iki nokta arasında periyodik olarak tekrarlanan gidip gelme (salınım) hareketlerine titreşim hareketi denir.
3. Düz bir yolda ilerleyen bir otomobilin tekerlekleri incelendiğinde, tekerleklerin hangi hareketleri yaptığı söylenebilir?
- A) A) Yalnızca öteleme
- B) B) Yalnızca dönme
- C) C) Hem öteleme hem dönme
- D) D) Hem dönme hem titreşim
Cevabı göster
Doğru cevap: C) C) Hem öteleme hem dönme
İlerleyen bir aracın tekerlekleri hem kendi ekseni etrafında döner (dönme) hem de araçla birlikte ileri doğru yer değiştirir (öteleme). Bu ikisinin birleşimine yuvarlanma da denir.
4. I. Akrep ve yelkovanın hareketi, II. Tramplenden zıplayan yüzücünün trampleni esnetmesi, III. Asansörün üst kata çıkması. Bu hareketlerin türleri sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) A) Öteleme - Titreşim - Dönme
- B) B) Dönme - Titreşim - Öteleme
- C) C) Dönme - Öteleme - Titreşim
- D) D) Titreşim - Dönme - Öteleme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) B) Dönme - Titreşim - Öteleme
Akrep ve yelkovan bir eksen etrafında tur atar (Dönme). Tramplenin aşağı yukarı esnemesi salınımdır (Titreşim). Asansörün düz bir doğrultuda yer değiştirmesi kaymadır (Öteleme).
5. Hareket türlerini ortak özelliklerine göre gruplandıran bir öğrenci şu örnekleri inceliyor: I. Dünya'nın Güneş etrafında dolanması, II. Çalınan gitarın teli, III. Yokuş aşağı kayan kızak, IV. Lunaparktaki atlıkarıncanın hareketi. Buna göre hangi iki örnek aynı hareket türünün grubuna dâhildir?
- A) A) I ve II
- B) B) II ve III
- C) C) I ve IV
- D) D) III ve IV
Cevabı göster
Doğru cevap: C) C) I ve IV
Dünya'nın dolanması çembersel bir yörünge izlediği için dönme hareketidir. Atlıkarınca da sabit bir eksen etrafında döner. Bu yüzden I ve IV dönme hareketi grubundadır. Gitar teli titreşim, kızak ise öteleme yapar.