9. Sınıf Kimya · Ünite 1
Periyodik Tabloda Adres Bulma: İlk 36 Elementin Sırrı
A ve B grupları ile IUPAC adlandırma sistemini öğreniyor, katman elektron dizilimi kurallarındaki örüntüleri kullanarak ilk 36 elementin periyodik tablodaki yerini keşfediyoruz.
Kazanım KİM.9.1.6 · 40 dk okuma
Elementlerin Haritası: Periyodik Tablo
Periyodik tabloyu evrendeki tüm elementlerin yaşadığı devasa bir apartman kompleksine benzetebiliriz. Bu apartmanda elementlerin rastgele oturmadığını, belirli bir düzene göre yerleştiklerini biliyoruz. Yatay sıralara 'periyot', dikey sütunlara ise 'grup' diyoruz. Peki, bu grupları nasıl adlandırıyoruz?
Grupları Adlandırmanın İki Yolu
Tıpkı bir sokağın hem adının hem de belediye numarasının olması gibi, periyodik tablodaki grupların da iki farklı adlandırma sistemi vardır:
- Geleneksel Sistem (Harf ve Sayılar): Gruplar A (Ana grup) ve B (Geçiş metalleri) harfleriyle birlikte sayılarla ifade edilir (Örn: 1A, 2A, 3B, 4B...).
- IUPAC Sistemi (Sadece Sayılar): Uluslararası Temel ve Uygulamalı Kimya Birliği (IUPAC), kafa karışıklığını önlemek için soldan sağa doğru sütunları doğrudan 1'den 18'e kadar numaralandırır.
İlk 20 Element İçin Klasik Adres Bulma
Atom numarası 20'ye kadar olan elementlerin yerini bulmak çok kolaydır. Katman elektron dizilimini yazarız, katman sayısı bize periyodu, son katmandaki elektron sayısı (değerlik elektronu) ise A grubunu verir.
Sınırları Aşalım: 21-36 Arasındaki Elementler ve Örüntü Avı
Kalsiyum'dan (Atom No: 20) sonra işler biraz değişir. 4. katmana 2 elektron yerleştikten sonra, yeni gelen elektronlar 4. katmana değil, bir içteki 3. katmana dolmaya başlar (ta ki 3. katman 18 olana dek). Bu elementler B grubu (geçiş metali) elementleridir. Gelin bu değişimi gösteren örnekleri inceleyip aradaki örüntüyü bulalım:
- Skandiyum (Sc, 21): 2 - 8 - 9 - 2 -> 4. Periyot, 3B grubu (3. grup)
- Titanyum (Ti, 22): 2 - 8 - 10 - 2 -> 4. Periyot, 4B grubu (4. grup)
- Mangan (Mn, 25): 2 - 8 - 13 - 2 -> 4. Periyot, 7B grubu (7. grup)
- Çinko (Zn, 30): 2 - 8 - 18 - 2 -> 4. Periyot, 2B grubu (12. grup)
- Galyum (Ga, 31): 2 - 8 - 18 - 3 -> 4. Periyot, 3A grubu (13. grup)
Yukarıdaki görselde Skandiyum (21) elementinin elektron dağılımını görüyoruz. Peki B gruplarını bulmanın sırrı (örüntüsü) nedir? Örnekleri dikkatlice incelediğimizde şunu fark ederiz:
Örneğin Mangan (25) için: 2 - 8 - 13 - 2. Sondan bir önceki katmanda 13 elektron var. Formülümüzü uygulayalım: (13 - 8) + 2 = 7. Demek ki 7. Grupta (Geleneksel adıyla 7B grubunda) yer alıyor!
Periyodik Tabloda Adres Bulma: İlk 36 Elementin Sırrı: Alıştırma Soruları
1. Aşağıdaki A grubu numaralarından hangisinin IUPAC sistemindeki grup numarası eşleştirmesi YANLIŞTIR?
- A) 1A Grubu -> 1. Grup
- B) 2A Grubu -> 2. Grup
- C) 5A Grubu -> 5. Grup
- D) 8A Grubu -> 18. Grup
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 5A Grubu -> 5. Grup
1A ve 2A grupları IUPAC sisteminde 1. ve 2. gruplardır. Ancak 2A ile 3A arasına 10 tane B grubu girdiği için, 3A ve sonrasına +10 eklenmelidir. 5A grubu IUPAC'a göre 15. gruptur, 5. grup değil.
2. Atom numarası 13 olan Alüminyum (Al) elementinin periyodik tablodaki yeri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) 3. Periyot, 3. Grup
- B) 3. Periyot, 13. Grup
- C) 2. Periyot, 3. Grup
- D) 13. Periyot, 3. Grup
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 3. Periyot, 13. Grup
Alüminyumun (13) katman dizilimi 2 - 8 - 3 şeklindedir. 3 katmanı olduğu için 3. periyottadır. Son katmanda 3 elektron olduğu için 3A grubundadır. IUPAC sisteminde 3A grubu 13. gruba karşılık gelir.
3. Titanyum (Ti) elementinin atom numarası 22'dir. Derste öğrendiğimiz örüntü kuralını kullanarak Titanyumun IUPAC sistemine göre kaçıncı grupta olduğunu bulunuz.
- A) 2. Grup
- B) 4. Grup
- C) 12. Grup
- D) 14. Grup
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 4. Grup
Ti (22) dizilimi: 2 - 8 - 10 - 2'dir. Sondan bir önceki katman 10'dur (9-17 aralığında). Örüntü formülüne göre: (10 - 8) + 2 = 4. Yani IUPAC sistemine göre 4. grupta (4B) yer alır.
4. Periyodik tablonun 4. periyot, 15. grubunda yer alan bir X elementinin atom numarası kaçtır?
- A) 15
- B) 25
- C) 31
- D) 33
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 33
15. grup, klasik sistemde 5A grubuna denk gelir. Element 4. periyotta olduğuna ve A grubunda olduğuna göre 3. katmanı tam dolu (18) olmalıdır. Dizilim 2 - 8 - 18 - 5 şeklindedir. Elektronların toplamı 2+8+18+5 = 33'tür.
5. Selünyum (Se) elementinin atom numarası 34'tür. Bu elementin periyodik tablodaki sınıflandırmasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) B grubu elementidir (Geçiş metalidir).
- B) IUPAC sistemine göre 14. grupta bulunur.
- C) Sondan bir önceki katmanında 18 elektron bulunur.
- D) Son katmanında 4 elektron bulunur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sondan bir önceki katmanında 18 elektron bulunur.
Se (34) katman dizilimi: 2 - 8 - 18 - 6 şeklindedir. 3. katman tam dolu (18) olduğu için ana grup (A) elementidir ve 6A (16. Grup) grubundadır. Sondan bir önceki katman (3. katman) 18 elektrona sahiptir.