9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Sözün İnceliği
Sözün İnceliği: Kendi Metnini İnşa Etmek
Farklı metin türlerinin özelliklerini kavrayarak planlı, tutarlı ve duygu dolu etkili metinler yazma becerilerini keşfedin.
Kazanım TDE.9.1.Y · 40 dk okuma
Sözcüklerin Gücünü Keşfet
Hepimizin anlatacak hikayeleri, savunacak fikirleri veya paylasacak duygulari vardir. Ancak bu dusunceleri yaziya dokmek, sadece kelimeleri arka arkaya dizmek demek degildir. Iste tam bu noktada 'Sozun Inceligi' devreye girer. Iyi bir metin, ne anlattiginiz kadar onu nasil anlattiginizla da ilgilidir.
1. Turun Ozelliklerine Uygunluk
Bir bilim kurgu oykusu yazarken kullandiginiz dil ile, bir deneme yazarken kullandiginiz dil ayni olamaz. Oykude olaylara ve betimlemelere yer verirken, denemede dusuncelerinizi okuyucuyla sohbet ediyormus gibi samimi bir havada aktarirsiniz. Hangi turde (masal, siir, makale vb.) yazdiginizi bilmek, cikaracaginiz isin pusulasidir.
2. Planli ve Tutarli Yazmak
Yazmaya baslamadan once zihin haritasi cikarmak isinizi cok kolaylastirir. Giris bolumunde konuyu nasil sunacaginizi, gelismede hangi orneklerle zenginlestireceginizi ve sonuc bolumunde metni nasil toparlayacaginizi onceden tasarlayin.
Bunun yani sira metniniz 'tutarli' olmalidir. Yazdiklarinizin bastan sona birbiriyle celismemesi gerekir. Ornegin; metnin bas karakteri ilk paragrafta son derece cesur olarak tanitiliyorsa, ucuncu paragrafta hicbir mantikli sebep yokken urkek davranmamalidir.
3. Etkili ve Ince Bir Dil Kullanimi
Siradan ifadeler yerine, kelimelerin cagrisim gucunden yararlanin. Mesela 'Cok uzuldu' demek yerine 'Gozlerindeki isik bir anda sonuverdi' demek, okuyucunun zihninde cok daha guclu ve estetik bir resim cizer. Sozun inceligi, duygulari dogrudan soylemek yerine okuyucuya hissettirmektir.
Sözün İnceliği: Kendi Metnini İnşa Etmek: Alıştırma Soruları
1. Yazma surecinin ilk asamasinda bir yazar asagidakilerden hangisini yapmalidir?
- A) Metnin turunu, konusunu ve amacini belirleyip plan yapmak
- B) Noktalama isaretlerini ve yazim kurallarini kontrol etmek
- C) Metni yuksek sesle okuyarak akiciligini test etmek
- D) Kullanilacak yabanci kelimelerin anlamlarini sozlukten bulmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Metnin turunu, konusunu ve amacini belirleyip plan yapmak
Yazma sureci daima hazirlik ve planlama ile baslar. Ne yazacaginizi (konu), nicin yazacaginizi (amac) ve nasil bir metin yazacaginizi (tur ve plan) belirlemeden basarili bir metin olusturulamaz.
2. Bir metnin giris, gelisme ve sonuc bolumlerinin onceden duzenlenmesine ne ad verilir?
- A) Ozet cikarma
- B) Metin planlamasi
- C) Tur belirleme
- D) Ana fikir bulma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Metin planlamasi
Metnin bolumlerinin, anlatilacak olay veya dusuncelerin siralisinin onceden tasarlanmasi islemine metin planlamasi adi verilir.
3. Bir yazar, yazdigi bir masalda 'Ormandaki perilerin kanat acikligi ortalama 45 santimetre olup, ucus hizlari saatte 20 kilometredir.' cumlesini kullanmistir. Bu durum metnin yaziminda hangi kuralin ihlal edildigini gosterir?
- A) Planlilik ilkesine uyulmamasi
- B) Turun ozelliklerine uygun yazilmamas
- C) Noktalama kurallarina dikkat edilmemesi
- D) Tutarlilik eksikligi yasanmasi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Turun ozelliklerine uygun yazilmamas
Masal, hayal urunu ve olaganustu ogeler barindiran edebi bir turdur. Kesin istatistiksel ve bilimsel veriler, makale veya rapor gibi ogretici metinlere aittir. Bu cumle masal turun ozellikleriyle uyuşmaz.
4. 'Ali, durustlugu ve sakinligi ile taninan bir gencti. Mahalledeki herkes onu bu yuzden cok severdi. O gun bakkalla tartisirken ofkeyle bagiriyor, etrafindakilere yalanlar soyluyordu.' Bu metin parcasindaki temel yapi hatasi asagidakilerden hangisidir?
- A) Yazim yanlislari yapilmasi
- B) Gereksiz soz sanatlarinin kullanilmasi
- C) Metin icinde tutarliligin saglanamamasi
- D) Konu disina cikilarak baska olaya gecilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Metin icinde tutarliligin saglanamamasi
Karakterin basta sakin ve durust olarak tanitilip, hicbir aciklama veya gecis yapilmadan ofkeli ve yalanci olarak gosterilmesi metin icinde mantiksal bir celiski, yani tutarlilik eksikligi yaratir.
5. Bir dusunceyi ya da duyguyu siradan kelimelerle ifade etmek yerine cagrisim gucu yuksek ifadeler kullanmak 'sozun inceligi'dir. Buna gore asagidakilerden hangisi 'Cok korkmustu' ifadesinin daha etkili ve ince bir alternatifidir?
- A) Icini cok buyuk bir korku kaplamisti.
- B) O an gercekten cok korktugunu hissetti.
- C) Korku dolu gozlerle arkasina donup bakti.
- D) Kalbi gogus kafesini kiracakmis gibi hizla carpiyor, elleri titriyordu.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kalbi gogus kafesini kiracakmis gibi hizla carpiyor, elleri titriyordu.
Duyguyu dogrudan adlandirmak yerine (korktu demek yerine) bedensel tepkilerle (kalbinin carpmasi, ellerinin titremesi) betimlemek okuyucuya bu duyguyu hissettirir ve metni daha etkili kilar.