10. Sınıf Biyoloji · Ünite 2
Doğadaki İzimiz: Ekolojik Ayak İzini Anlamak ve Küçültmek
Dünyadaki sınırlı kaynakları ne kadar tükettiğimizi ölçen 'ekolojik ayak izi' kavramını öğreniyoruz. Kendi izimizi nasıl hesaplayacağımızı ve bu izi küçültmek için ne gibi araştırma planları yapabileceğimizi keşfediyoruz.
Kazanım BİY.10.2.7 · 35 dk okuma
Gezegenimizde Ne Kadar Yer Kaplıyoruz?
Her gün yemek yiyoruz, okula veya işe gitmek için seyahat ediyoruz, kışın ısınıp yazın serinliyoruz ve çeşitli eşyalar satın alıyoruz. Tüm bu günlük faaliyetlerimiz sırasında dünyamızın bize sunduğu kaynakları kullanıyoruz. Peki, sürdürdüğümüz bu yaşam tarzının doğaya maliyeti nedir? İşte bu sorunun cevabı 'Ekolojik Ayak İzi'mizde gizlidir.
Ekolojik ayak izi; tükettiğimiz kaynakların üretilmesi ve yarattığımız atıkların doğa tarafından yok edilmesi (özümsenmesi) için ihtiyaç duyulan, biyolojik olarak verimli toprak ve su alanının ölçüsüdür. Bu ölçüm hesaplanırken sonuç genellikle 'küresel hektar (kha)' adı verilen bir birimle ifade edilir.
Ekolojik Ayak İzini Belirleyen Etkenler Nelerdir?
İnternet üzerindeki güvenilir çevre kuruluşlarının web kaynaklarını kullanarak kendi ekolojik ayak izinizi kolayca hesaplayabilirsiniz. Sistemi kullanırken size bazı kişisel alışkanlıklarınız sorulacaktır. Ekolojik ayak izinizi oluştururken değerlendirilen temel etkenleri şu şekilde listeleyebiliriz:
- Tükettiğiniz gıdaların türü ve kaynağı (Haftada kaç gün et yiyorsunuz? Yerel mi yoksa ithal gıdalar mı tüketiyorsunuz?)
- Ulaşım alışkanlıklarınız (Okula yürüyerek mi, toplu taşımayla mı yoksa özel araçla mı gidiyorsunuz? Uçak yolculuğu yapıyor musunuz?)
- Yaşadığınız evin fiziksel özellikleri ve barınma koşulları (Eviniz kaç metrekare? Yalıtımı var mı? Hangi enerji kaynağıyla ısınıyorsunuz?)
- Satın aldığınız eşyalar, giysiler ve hizmetler (Tüketim alışkanlıklarınız nasıl?)
- Ürettiğiniz çöp miktarı ve geri dönüşüm duyarlılığınız.
Bir hesaplama sonrasında, bu etkenleri ekolojik ayak izinizdeki 'etki büyüklüklerine' göre bir tablo halinde sıralamanız istenir. Birçok insan için genellikle en büyük payı gıda tüketimi, ardından ulaşım ve barınma alır.
İzleri Küçültmek İçin Araştırma ve Eylem Planı
Hesaplama sonucunuzu gördüğünüzde sormanız gereken asıl soru şudur: 'Kendi ekolojik ayak izimi küçültmek için neler yapabilirim?' Bu soruyu yanıtlamak için bilimsel araştırma soruları belirlemelisiniz. Örneğin:
- Okula giderken özel araç yerine bisiklet kullanmak doğaya binen yükü ne oranda azaltır?
- Haftada iki gün hayvansal gıdalar yerine bitkisel protein tercih etmek, tarım alanı ihtiyacını ne kadar düşürür?
- Evimizdeki beyaz eşyaları A sınıfı enerji tasarruflu olanlarla değiştirdiğimizde ekolojik ayak izimiz ne yönde etkilenir?
Bu sorulardan merak ettiğiniz birini (örneğin 'barınma ve ısınma' konusunu) seçerek bir araştırma planlayabilirsiniz. Evlerin ısıtılmasında kullanılan farklı enerji kaynaklarının doğaya etkisini inceleyebilir, bölgenizin iklim özelliklerine göre en az iz bırakan yöntemi bulmak için veriler toplayabilirsiniz. Doğanın sınırlarını korumak, bizim küçük ama bilinçli adımlarımızla başlar.
Doğadaki İzimiz: Ekolojik Ayak İzini Anlamak ve Küçültmek: Alıştırma Soruları
1. Aşağıdakilerden hangisi 'ekolojik ayak izi' kavramının en doğru tanımıdır?
- A) Tükettiğimiz kaynakların üretilmesi ve atıkların yok edilmesi için gereken biyolojik kapasite alanı
- B) Canlıların doğada hareket ederken bıraktığı fiziksel ve kalıcı izlerin tümü
- C) Sanayi tesislerinin doğaya bıraktığı zehirli gazların litre cinsinden ölçümü
- D) Yıl boyunca tüketilen tatlı su miktarının küresel hektar cinsinden ifadesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tükettiğimiz kaynakların üretilmesi ve atıkların yok edilmesi için gereken biyolojik kapasite alanı
Ekolojik ayak izi, bireyin veya toplumun tükettiği kaynakların üretimi ve oluşturduğu atıkların emilimi için gereken biyolojik olarak verimli alanın ölçüsüdür.
2. İnternet üzerinden ekolojik ayak izinizi hesaplarken genellikle aşağıdaki faktörlerden hangisi DEĞERLENDİRİLMEZ?
- A) Ulaşımda kullanılan araç türleri ve sıklığı
- B) Kişinin saç rengi, boyu ve kilosu gibi genetik özellikleri
- C) Yaşanılan evin büyüklüğü ve ısınma yöntemi
- D) Günlük beslenmede hayvansal veya bitkisel gıda tercihleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kişinin saç rengi, boyu ve kilosu gibi genetik özellikleri
Hesaplamalar bireyin fiziksel özelliklerine değil, tüketim alışkanlıklarına (ulaşım, gıda, barınma vb.) dayanır.
3. Ekolojik ayak izini küçültmek için araştırma soruları belirleyen bir öğrencinin aşağıdaki sorulardan hangisini sorması BEKLENMEZ?
- A) Kısa mesafelerde yürümeyi tercih etmek ayak izimi ne kadar küçültür?
- B) Beslenme alışkanlıklarımda yerel ürünleri tercih etmemin doğaya katkısı nedir?
- C) Geri dönüşümü olmayan plastik ambalajlar yerine hangi doğa dostu alternatifleri kullanabilirim?
- D) Daha çok kıyafet satın alarak gardırobumu genişletmem yaşam kalitemi ne kadar artırır?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Daha çok kıyafet satın alarak gardırobumu genişletmem yaşam kalitemi ne kadar artırır?
Daha fazla kıyafet satın almak tüketimi artıracağından ekolojik ayak izini büyütür; bu yüzden izi küçültmeye yönelik bir araştırma sorusu olamaz.
4. Ayşe, hesapladığı ekolojik ayak izinde en büyük etki payının (%45) 'Gıda' kategorisinden kaynaklandığını fark etmiştir. Tablosundaki bu etkiyi azaltmak için Ayşe'nin aşağıdaki araştırma planlarından hangisine odaklanması en mantıklı olur?
- A) Evinin dış cephe yalıtımını yenilemenin maliyetini araştırması
- B) Uçakla yapılan tatil seyahatlerini iptal edip yakın yerlere gitmeyi planlaması
- C) Günlük diyetinde tarım alanı ihtiyacı yüksek olan hayvansal gıdaları azaltarak yerine bitkisel alternatiflerin etkisini araştırması
- D) Evdeki teknolojik aletlerin bekleme modunda harcadığı enerjiyi hesaplaması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Günlük diyetinde tarım alanı ihtiyacı yüksek olan hayvansal gıdaları azaltarak yerine bitkisel alternatiflerin etkisini araştırması
Sorunun kaynağı gıda olduğu için, Ayşe'nin gıda tüketim alışkanlıklarının (özellikle çok kaynak gerektiren hayvansal gıdaların) etkisini azaltmaya yönelik bir araştırma yapması amaca en uygun adımdır.
5. Ekolojik ayak izi hesaplama aracı kullanan bir sınıfın ortalaması, dünya ortalamasının çok üzerinde çıkmıştır. Araç onlara, 'Eğer herkes sizin gibi yaşasaydı, ihtiyaçları karşılamak için 3 Dünya gerekirdi.' sonucunu vermiştir. Bu durumun ekolojik sonuçlarını en iyi açıklayan ifade aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sınıfın tüketim hızı, doğanın kendini yenileme kapasitesiyle dengededir.
- B) Sınıfın yaşam tarzı mevcut biyolojik kapasiteyi aşmakta olup sürdürülebilir değildir.
- C) Bu durum doğaya bırakılan atıkların çok hızlı bir şekilde temizlendiğini gösterir.
- D) Sınıfın yüksek oranda tüketim yapması, dünya üzerindeki biyoçeşitliliği desteklemektedir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sınıfın yaşam tarzı mevcut biyolojik kapasiteyi aşmakta olup sürdürülebilir değildir.
1 Dünya'dan fazla kaynak ihtiyacı çıkması, tüketimin doğanın yenilenme hızından fazla olduğunu (biyolojik kapasitenin aşıldığını) ve bu durumun sürdürülebilir olmadığını gösterir.