11. Sınıf Biyoloji · Ünite 1
Bitkilerin Pusulası: Tropizma Hareketleri
Bitkilerin ışık, yer çekimi ve su gibi uyaranlara karşı gösterdiği yönelme hareketlerini ve oksin hormonunun asimetrik büyümedeki rolünü keşfedin.
Kazanım BİY.11.1.4 · 30 dk okuma
Hiç düşündünüz mü? Bir tohumu toprağa ters ekseniz bile, filizi inatla yukarı doğru çıkar, kökleri ise toprağın derinliklerine doğru ilerler. Bitkilerin gözleri veya kasları yoktur, peki yönlerini nasıl bu kadar kusursuz bulurlar? İşte bitkilerin bu gizli pusulasına 'tropizma' diyoruz.
Tropizma (Yönelme) Nedir?
Bitkilerin çevresel bir uyarana (ışık, yer çekimi, su, kimyasal madde vb.) karşı gösterdiği yönelim hareketlerine tropizma denir. Eğer bitki uyarana doğru yaklaşıyorsa 'pozitif (+)', uyarandan uzaklaşıyorsa 'negatif (-)' tropizma olarak adlandırılır. Bu hareketlerin temelinde, bitkinin farklı bölgelerinin farklı hızlarda büyümesi yatar. Buna 'asimetrik büyüme' diyoruz.
Işığa Doğru Bir Dans: Fototropizma
Pencere kenarındaki bir çiçeğin yapraklarını güneşe doğru çevirdiğini hepimiz görmüşüzdür. Gövdenin ışığa doğru yönelmesine pozitif fototropizma denir. Bilim insanları, yulaf filizleri (koleoptil) ile yaptıkları deneylerde çok ilginç bir mekanizma keşfettiler. Bu yönelmeyi sağlayan kahramanımız 'Oksin' hormonudur.
Karanlık tarafta daha fazla biriken oksin, o bölgedeki hücrelerin ışık alan tarafa göre çok daha hızlı uzamasını sağlar. Bir taraf yavaş, diğer taraf hızlı büyüyünce, bitkinin gövdesi mecburen yavaş büyüyen tarafa, yani ışığa doğru bükülür.
Diğer Tropizma Çeşitleri ve Deney Tasarımı
Tropizma sadece ışıkla sınırlı değildir. Köklerin yer çekimine doğru büyümesi pozitif geotropizma (gravitropizma), su kaynaklarına yönelmesi pozitif hidrotropizma, gübre gibi faydalı maddelere gitmesi ise pozitif kemotropizma örneğidir. Gövde ise yer çekiminin tersine büyüyerek negatif geotropizma gösterir.
Siz de kendi tropizma deneyinizi tasarlayabilirsiniz! Örneğin suyun etkisini (hidrotropizma) incelemek için geniş bir saksıya tohumlar ekin. Suyu sadece saksının bir köşesinden verin. Birkaç hafta sonra bitkiyi yavaşça söktüğünüzde, tüm köklerin suyun verildiği o köşeye doğru yöneldiğini göreceksiniz. Bilimsel bir deney tasarlarken, test ettiğiniz değişken (örneğin su konumu) dışındaki tüm koşulların (ışık, sıcaklık, toprak türü) tamamen sabit tutulması gerektiğini asla unutmayın!
Bitkilerin Pusulası: Tropizma Hareketleri: Alıştırma Soruları
1. Bitkilerin çevresel bir uyarana karşı gösterdikleri yönelme hareketlerine genel olarak ne ad verilir?
- A) Nasti
- B) Tropizma
- C) Turgor
- D) Plazmoliz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tropizma
Bitkilerin uyaranın yönüne bağlı olarak gerçekleştirdikleri büyüme ve bükülme hareketlerine tropizma denir.
2. Pencere kenarındaki bir bitkinin gövdesinin ışığa doğru bükülmesi hangi tropizma çeşidine örnektir?
- A) Negatif geotropizma
- B) Pozitif fototropizma
- C) Pozitif hidrotropizma
- D) Negatif kemotropizma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Pozitif fototropizma
Bitki gövdesinin ışık (foto) uyaranına doğru (pozitif) yönelmesine pozitif fototropizma adı verilir.
3. Koleoptil deneylerinde, bitkinin ışığa doğru bükülmesini sağlayan oksin hormonunun davranışı hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Işık alan tarafta daha fazla üretilir.
- B) Bitkinin her iki tarafına eşit olarak dağılır.
- C) Işıktan kaçarak gölgede kalan tarafta birikir ve o bölgedeki hücreleri daha hızlı uzatır.
- D) Sadece köklerde üretildiği için gövdedeki yönelmeyi etkilemez.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Işıktan kaçarak gölgede kalan tarafta birikir ve o bölgedeki hücreleri daha hızlı uzatır.
Oksin hormonu ışıktan kaçar ve karanlık tarafta yoğunlaşır. Bu durum karanlık taraftaki hücrelerin daha hızlı uzamasına ve gövdenin ışığa doğru bükülmesine (asimetrik büyüme) yol açar.
4. Bir öğrenci, bitki köklerinin suya olan yönelimini (hidrotropizma) test etmek için bir deney tasarlıyor. Bu öğrencinin bilimsel olarak geçerli sonuçlar elde etmesi için aşağıdakilerden hangisini yapması HATALI olur?
- A) Deney ve kontrol gruplarına aynı miktarda ışık vermesi
- B) Bitkilerin bulunduğu ortamın sıcaklığını sabit tutması
- C) Deney grubundaki bitkiye suyu sadece tek bir yönden vermesi
- D) Bağımsız değişken olan su miktarını değil, bitkinin türünü gruplar arasında farklı seçmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bağımsız değişken olan su miktarını değil, bitkinin türünü gruplar arasında farklı seçmesi
Bir deneyde sadece araştırılan bağımsız değişken (suyun yönü) farklı tutulmalıdır. Bitki türü gibi diğer tüm özellikler (kontrollü değişkenler) her iki grup için de sabit olmalıdır.
5. Koleoptillerle yapılan bir deneyde, fidenin ucu tamamen kesiliyor ve tek yönden ışık veriliyor. Bu durumda fidede nasıl bir gelişim gözlenmesi beklenir?
- A) Işığa doğru çok hızlı bükülür.
- B) Işığın tersi yönde bükülür.
- C) Oksin üretimi duracağı için büyüme durur ve herhangi bir yönelme (bükülme) gerçekleşmez.
- D) Sadece kökler ışığa doğru çıkmaya başlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Oksin üretimi duracağı için büyüme durur ve herhangi bir yönelme (bükülme) gerçekleşmez.
Büyüme ve yönelmeyi sağlayan oksin hormonu koleoptilin uç kısmında üretilir. Uç kısım kesilirse oksin salgılanmaz, dolayısıyla büyüme ve asimetrik yönelme olmaz.