Bitkilerin Pusulası: Tropizma Hareketleri

Hiç düşündünüz mü? Bir tohumu toprağa ters ekseniz bile, filizi inatla yukarı doğru çıkar, kökleri ise toprağın derinliklerine doğru ilerler. Bitkilerin gözleri veya kasları yoktur, peki yönlerini nasıl bu kadar kusursuz bulurlar? İşte bitkilerin bu gizli pusulasına 'tropizma' diyoruz.

Tropizma (Yönelme) Nedir?

Bitkilerin çevresel bir uyarana (ışık, yer çekimi, su, kimyasal madde vb.) karşı gösterdiği yönelim hareketlerine tropizma denir. Eğer bitki uyarana doğru yaklaşıyorsa 'pozitif (+)', uyarandan uzaklaşıyorsa 'negatif (-)' tropizma olarak adlandırılır. Bu hareketlerin temelinde, bitkinin farklı bölgelerinin farklı hızlarda büyümesi yatar. Buna 'asimetrik büyüme' diyoruz.

Işığa Doğru Bir Dans: Fototropizma

Pencere kenarındaki bir çiçeğin yapraklarını güneşe doğru çevirdiğini hepimiz görmüşüzdür. Gövdenin ışığa doğru yönelmesine pozitif fototropizma denir. Bilim insanları, yulaf filizleri (koleoptil) ile yaptıkları deneylerde çok ilginç bir mekanizma keşfettiler. Bu yönelmeyi sağlayan kahramanımız 'Oksin' hormonudur.

Karanlık tarafta daha fazla biriken oksin, o bölgedeki hücrelerin ışık alan tarafa göre çok daha hızlı uzamasını sağlar. Bir taraf yavaş, diğer taraf hızlı büyüyünce, bitkinin gövdesi mecburen yavaş büyüyen tarafa, yani ışığa doğru bükülür.

Diğer Tropizma Çeşitleri ve Deney Tasarımı

Tropizma sadece ışıkla sınırlı değildir. Köklerin yer çekimine doğru büyümesi pozitif geotropizma (gravitropizma), su kaynaklarına yönelmesi pozitif hidrotropizma, gübre gibi faydalı maddelere gitmesi ise pozitif kemotropizma örneğidir. Gövde ise yer çekiminin tersine büyüyerek negatif geotropizma gösterir.

Siz de kendi tropizma deneyinizi tasarlayabilirsiniz! Örneğin suyun etkisini (hidrotropizma) incelemek için geniş bir saksıya tohumlar ekin. Suyu sadece saksının bir köşesinden verin. Birkaç hafta sonra bitkiyi yavaşça söktüğünüzde, tüm köklerin suyun verildiği o köşeye doğru yöneldiğini göreceksiniz. Bilimsel bir deney tasarlarken, test ettiğiniz değişken (örneğin su konumu) dışındaki tüm koşulların (ışık, sıcaklık, toprak türü) tamamen sabit tutulması gerektiğini asla unutmayın!