11. Sınıf Biyoloji · Ünite 1
Bitkilerin Sessiz Dansı: Yönelim ve Irganım Hareketleri
Bitkilerin çevresel uyarılara karşı nasıl muazzam tepkiler verdiğini, hareket mekanizmalarını uyaranın yönüne bağlı olan ve olmayan şekillerde ayırarak keşfediyoruz.
Kazanım BİY.11.1.3 · 40 dk okuma
Giriş: Bitkiler Gerçekten Hareketsiz mi?
Bitkilerin kökleriyle toprağa bağlı olmaları, onların tamamen hareketsiz oldukları anlamına gelmez. Hayvanlar gibi koşup yürüyemeseler de, hayatta kalmak, beslenmek ve tehlikelerden korunmak için çevrelerine muazzam tepkiler verirler. Bu dersimizde, bir bitkinin ışığa, yer çekimine veya dokunmaya nasıl tepki verdiğini inceleyecek ve bu hareketleri hangi ölçütlere göre sınıflandırdığımızı öğreneceğiz.
1. Uyaranın Yönüne Bağlı Hareketler: Yönelim (Tropizma)
Bir bitkinin, gelen uyarının yönüne doğru veya o yönden uzağa doğru gerçekleştirdiği hareketlere 'tropizma' veya 'yönelim' denir. Bu hareketin temelinde, bitkinin uyarana maruz kalan ve kalmayan kısımlarının eşit olmayan hızlarda büyümesi yatar. Yani bu bir büyüme meselesidir ve gerçekleştiğinde kalıcıdır.
Günlük hayattan en güzel örneğimiz Ayçiçeği bitkisidir. Ayçiçekleri gün boyunca güneşi takip ederek çiçek tablalarını güneşe doğru çevirirler. Işığın geldiği yön, bitkinin hareket yönünü belirlemiştir. Aynı şekilde bir bitki tohumu çimlendiğinde kökleri daima yer çekimi yönünde aşağıya, gövdesi ise yer çekiminin tersine yukarıya doğru büyür. Uyaranın (ışık, yer çekimi vb.) yönü rotayı çizer.
2. Uyaranın Yönüne Bağlı Olmayan Hareketler: Irganım (Nasti)
Bazı durumlarda bitki, çevresindeki uyarana tepki verir ancak bu tepkinin şekli, uyaranın nereden geldiğine bağlı değildir. Sadece uyaranın varlığı ve şiddeti tetikleyici rol oynar. Bu tür 'durum değiştirme' hareketlerine 'nasti' veya 'ırganım' adı verilir.
Nasti hareketleri genellikle turgor basıncındaki (hücre içindeki suyun çepere yaptığı basınç) ani değişimlerle gerçekleşir. Büyüme temelli olmadıkları için yönelim hareketlerine göre çok daha hızlıdırlar ve geri dönüşümlüdürler. En bilinen örneği, küstüm otu (Mimosa pudica) bitkisidir. Küstüm otuna parmağınızla dokunduğunuzda, yapraklarını hızla aşağı doğru kapatır. Dokunmanın sağdan, soldan veya üstten gelmesinin hiçbir önemi yoktur; bitki her durumda aynı kapanma refleksini gösterir.
Özetle Yönelim ve Irganım Karşılaştırması:
- Yönelim (Tropizma) büyüme ile gerçekleşir ve kalıcıdır. Irganım (Nasti) ise turgor basıncı değişimi ile gerçekleşir ve eski hâline dönebilir.
- Yönelimde bitkinin tepkisi uyaranın geldiği yöne bağlıdır.
- Irganımda uyaranın geldiği yönün hiçbir önemi yoktur, bitkinin tepkisi her zaman sabittir.
Bitkilerin Sessiz Dansı: Yönelim ve Irganım Hareketleri: Alıştırma Soruları
1. Bitkilerin çevresel uyarana karşı gösterdikleri, uyaranın yönüne bağlı olmayan durum değiştirme hareketlerine ne ad verilir?
- A) Tropizma (Yönelim)
- B) Nasti (Irganım)
- C) Turgor
- D) Geotropizma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Nasti (Irganım)
Uyaranın yönüne bağlı olmayan, sadece uyaranın şiddeti veya varlığı ile tetiklenen durum değiştirme hareketlerine nasti (ırganım) adı verilir.
2. Ayçiçeği bitkisinin gün boyunca güneşi takip ederek çiçek tablasını güneşe doğru çevirmesi durumu, hareket çeşitleri dikkate alındığında aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Işığa karşı yönelim (Fototropizma)
- B) Dokunmaya karşı durum değiştirme (Sismonasti)
- C) Yer çekimine karşı yönelim (Geotropizma)
- D) Sıcaklığa karşı durum değiştirme (Termonasti)
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Işığa karşı yönelim (Fototropizma)
Ayçiçeğinin güneşi takip etmesi, ışık uyaranının yönüne bağlı olarak gerçekleşen bir fototropizma (ışığa yönelim) hareketidir.
3. Küstüm otu (Mimosa pudica) bitkisine dokunulduğunda yapraklarını aşağı doğru kapatması ve bir süre sonra eski hâline dönmesiyle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- A) Bu hareket, uyaranın geldiği yöne bağlı değildir.
- B) Hareketin temel sebebi hücrelerdeki turgor basıncında meydana gelen ani değişimdir.
- C) Bitkinin dokunulan kısmındaki hızlı ve asimetrik büyüme sayesinde gerçekleşen kalıcı bir harekettir.
- D) Bu olay, bir durum değiştirme (nasti) hareketidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bitkinin dokunulan kısmındaki hızlı ve asimetrik büyüme sayesinde gerçekleşen kalıcı bir harekettir.
Küstüm otundaki tepki bir nasti hareketidir. Nasti hareketleri büyüme temelli (kalıcı) değil, turgor basıncı temelli (geri dönüşümlü) hareketlerdir.
4. Bitkilerdeki tropizma ve nasti hareketlerini birbirlerinden ayırarak sınıflandırırken kullanılan en temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hareketin gerçekleştiği günün saati (gece veya gündüz)
- B) Tepkinin uyaranın yönüne bağlı olup olmaması
- C) Bitkinin toprağın altında veya üstünde kalan kısmında gerçekleşmesi
- D) Harekete neden olan uyaranın fiziksel ya da kimyasal olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tepkinin uyaranın yönüne bağlı olup olmaması
Bitki hareketlerini sınıflandırmadaki temel ölçütümüz, tepkinin uyaranın yönüne bağlı (yönelme/tropizma) veya uyaranın yönünden bağımsız (durum değiştirme/nasti) gerçekleşmesidir.
5. Bir araştırmacı, aynı türden iki bitki fidesini kullanarak şu gözlemleri yapıyor: Birinci fidenin köklerinin yer çekimi yönüne doğru büyüdüğünü, ikinci fidenin ise karanlık bir odada sadece tek bir delikten gelen ışığa doğru gövdesini eğdiğini saptıyor. Bu iki farklı durum için aşağıdakilerden hangisi kesinlikle ortaktır?
- A) Her ikisi de uyaranın yönünden bağımsız olarak gerçekleşir.
- B) Her ikisinin de temel mekanizması turgor basıncındaki geri dönüşümlü değişimdir.
- C) Her ikisi de bitkinin çevresine uyum sağlamasını kolaylaştıran, uyaranın yönüne bağlı yönelim hareketleridir.
- D) Her iki hareket de dokunma uyaranı ile daha da hızlandırılabilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Her ikisi de bitkinin çevresine uyum sağlamasını kolaylaştıran, uyaranın yönüne bağlı yönelim hareketleridir.
Köklerin yer çekimine yönelmesi (geotropizma) ve gövdenin ışığa yönelmesi (fototropizma), her ikisi de uyaranın yönüne bağlı büyüme (tropizma) hareketleridir ve bitkinin adaptasyonunu (uyumunu) sağlar.