11. Sınıf Biyoloji · Ünite 1
Bitkilerin Sessiz Dansı: Yönelim ve Irganım Hareketleri
Bitkilerin çevresel uyarılara karşı nasıl muazzam tepkiler verdiğini, hareket mekanizmalarını uyaranın yönüne bağlı olan ve olmayan şekillerde ayırarak keşfediyoruz.
Kazanım BİY.11.1.3 · 40 dk okuma
Giriş: Bitkiler Gerçekten Hareketsiz mi?
Bitkilerin kökleriyle toprağa bağlı olmaları, onların tamamen hareketsiz oldukları anlamına gelmez. Hayvanlar gibi koşup yürüyemeseler de, hayatta kalmak, beslenmek ve tehlikelerden korunmak için çevrelerine muazzam tepkiler verirler. Bu dersimizde, bir bitkinin ışığa, yer çekimine veya dokunmaya nasıl tepki verdiğini inceleyecek ve bu hareketleri hangi ölçütlere göre sınıflandırdığımızı öğreneceğiz.
1. Uyaranın Yönüne Bağlı Hareketler: Yönelim (Tropizma)
Bir bitkinin, gelen uyarının yönüne doğru veya o yönden uzağa doğru gerçekleştirdiği hareketlere 'tropizma' veya 'yönelim' denir. Bu hareketin temelinde, bitkinin uyarana maruz kalan ve kalmayan kısımlarının eşit olmayan hızlarda büyümesi yatar. Yani bu bir büyüme meselesidir ve gerçekleştiğinde kalıcıdır.
Günlük hayattan en güzel örneğimiz Ayçiçeği bitkisidir. Ayçiçekleri gün boyunca güneşi takip ederek çiçek tablalarını güneşe doğru çevirirler. Işığın geldiği yön, bitkinin hareket yönünü belirlemiştir. Aynı şekilde bir bitki tohumu çimlendiğinde kökleri daima yer çekimi yönünde aşağıya, gövdesi ise yer çekiminin tersine yukarıya doğru büyür. Uyaranın (ışık, yer çekimi vb.) yönü rotayı çizer.
2. Uyaranın Yönüne Bağlı Olmayan Hareketler: Irganım (Nasti)
Bazı durumlarda bitki, çevresindeki uyarana tepki verir ancak bu tepkinin şekli, uyaranın nereden geldiğine bağlı değildir. Sadece uyaranın varlığı ve şiddeti tetikleyici rol oynar. Bu tür 'durum değiştirme' hareketlerine 'nasti' veya 'ırganım' adı verilir.
Nasti hareketleri genellikle turgor basıncındaki (hücre içindeki suyun çepere yaptığı basınç) ani değişimlerle gerçekleşir. Büyüme temelli olmadıkları için yönelim hareketlerine göre çok daha hızlıdırlar ve geri dönüşümlüdürler. En bilinen örneği, küstüm otu (Mimosa pudica) bitkisidir. Küstüm otuna parmağınızla dokunduğunuzda, yapraklarını hızla aşağı doğru kapatır. Dokunmanın sağdan, soldan veya üstten gelmesinin hiçbir önemi yoktur; bitki her durumda aynı kapanma refleksini gösterir.
Özetle Yönelim ve Irganım Karşılaştırması:
- Yönelim (Tropizma) büyüme ile gerçekleşir ve kalıcıdır. Irganım (Nasti) ise turgor basıncı değişimi ile gerçekleşir ve eski hâline dönebilir.
- Yönelimde bitkinin tepkisi uyaranın geldiği yöne bağlıdır.
- Irganımda uyaranın geldiği yönün hiçbir önemi yoktur, bitkinin tepkisi her zaman sabittir.