11. Sınıf Biyoloji · Ünite 1
Vücudun Yanlış Alarmı: Alerjik Tepkiler
Bağışıklık sistemimizin zararsız maddelere karşı gösterdiği aşırı ve gereksiz tepki olan alerjilerin oluşum mekanizmasını inceliyoruz.
Kazanım BİY.11.1.12 · 25 dk okuma
Hoş Geldin! Vücudun Neden Kendi Kendine Savaş Açıyor?
Bahar geldiğinde bazı insanlar ağaçların ve çiçeklerin kokusunu içlerine çekerken, bazılarının neden peş peşe hapşırma krizlerine girdiğini hiç merak ettin mi? Ya da küçücük bir yer fıstığının dev gibi bir insanı nasıl saniyeler içinde hastanelik edebildiğini? İşte tüm bu gizemlerin arkasında yatan neden, vücudumuzun savunma ordusu olan bağışıklık sisteminin bazen biraz 'işgüzar' davranmasıdır.
Alerjik Tepkilerin Oluşum Mekanizması
Bir kişide alerjik reaksiyonun gelişmesi için genellikle vücudun o maddeyle (buna alerjen diyoruz) daha önceden tanışmış olması gerekir. Süreç iki ana aşamada gerçekleşir: Duyarlılaşma (hazırlık) ve Tepki (savaş).
- 1Duyarlılaşma (İlk Karşılaşma): Alerjen vücuda ilk kez girdiğinde, bağışıklık sistemi nöbetçileri bu zararsız maddeyi yanlışlıkla tehdit olarak kodlar. B hücreleri, bu alerjene özel 'IgE' (İmmünoglobulin E) adında antikorlar üretir. Bu IgE antikorları kan dolaşımına girer ve dokularımızda devriye gezen 'mast hücreleri'nin dış zarına tutunur. Vücut artık bir pimi çekilmiş el bombası gibi mayınlı bir alana dönüşmüştür.
- 2Tepki (İkinci Karşılaşma): Aynı alerjen vücuda ikinci kez girdiğinde, bu defa doğrudan mast hücrelerinin zarına yerleşmiş olan IgE antikorlarına bağlanır. Bu kimyasal kilitlenme, mast hücresini patlatırcasına uyarır ve hücrenin içindeki granüllerde depolanan devasa miktardaki kimyasallar, özellikle de 'histamin' çevre dokulara boşalır.
Mikroskobik Bir Bakış
Aşağıdaki çizimde, bir mast hücresinin yüzeyine tutunmuş IgE antikorlarını ve onlara bağlanan yeşil alerjenleri görüyorsun. Bu bağlanma sonucunda sarı renkli histamin molekülleri hücreden dışarı salgılanmaktadır (degranülasyon).
Histamin: Bütün Suçlu O Mu?
Serbest kalan histamin, vücutta hızla etkisini gösterir. Kan damarlarının genişlemesine ve damar duvarının geçirgenliğinin artmasına neden olur. Bu durum, damar içindeki sıvının dokulara sızması demektir. Sonuç ne mi olur? Burun mukozası şişer (burun tıkanıklığı), sıvı artar (burun akıntısı), sinir uçları uyarılır (kaşıntı ve hapşırık). Yani o peçete kutularını bitirmene neden olan şey aslında polenin kendi fiziksel zararı değil, vücudunun salgıladığı histamindir.
Bilgiyi Sorgula: Alerji Hakkında Efsaneler ve Gerçekler
Toplumda 'Alerji sadece çocuklukta olur, büyüyünce geçer' gibi genel geçer bir inanç vardır. Bir bilgiyi değerlendirirken bunun bilimsel altyapısını sorgulamalıyız. Bağışıklık sistemimiz sabit bir duvar değil, çevresel değişimlere, strese, enfeksiyonlara veya bağırsak florasına (mikrobiyom) göre sürekli yeniden şekillenen dinamik bir ağdır. Bu nedenle 30 yaşında ilk defa kedi alerjisi veya 40 yaşında çilek alerjisi geliştirmen tamamen mümkündür.
Ayrıca bazen bağışıklık sisteminin verdiği tepki bölgesel (sadece burun akıntısı veya kızarıklık) kalmaz. Aşırı güçlü reaksiyonlarda histamin tüm vücutta kan damarlarını aynı anda genişletir, kan basıncı şok seviyesine düşer ve solunum yolları kasılarak nefes almayı engeller. Bu ölümcül duruma 'Anafilaktik Şok' diyoruz. Böyle durumlarda antihistaminikler yeterli kalmaz; hastaya acilen kan basıncını artıracak ve bronşları açacak adrenalin (epinefrin) iğnesi yapılması hayati bir zorunluluktur.
Vücudun Yanlış Alarmı: Alerjik Tepkiler: Alıştırma Soruları
1. Biyolojide alerji kavramı en doğru şekilde nasıl tanımlanır?
- A) Vücudun kendi ürettiği antikorların yetersiz kalması sonucu hasta olması.
- B) Bağışıklık sisteminin zararsız maddelere karşı gösterdiği aşırı ve gereksiz tepki.
- C) Zehirli kimyasalların doğrudan kan damarlarına zarar vererek kanamayı artırması.
- D) Sadece çocukluk döneminde görülen ve kendiliğinden iyileşen bir solunum enfeksiyonu.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bağışıklık sisteminin zararsız maddelere karşı gösterdiği aşırı ve gereksiz tepki.
Alerji, bağışıklık sisteminin toz, polen veya belirli besinler gibi normalde zararsız olan maddelere (alerjenlere) karşı aşırı bir savunma tepkisi oluşturması durumudur.
2. Alerjik reaksiyonlar sırasında mast hücrelerinden salgılanan ve damar geçirgenliğini artırarak kızarıklık, şişlik ve kaşıntıya yol açan temel kimyasal aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İnsülin
- B) Tiroksin
- C) Histamin
- D) Hemoglobin
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Histamin
Mast hücrelerinin alerjen ile uyarılması sonucu ortama bol miktarda histamin salgılanır. Histamin, damarları genişleterek alerji semptomlarının (kızarıklık, kaşıntı vb.) ortaya çıkmasına neden olan ana moleküldür.
3. Alerji mekanizması ile ilgili olarak 'duyarlılaşma' evresinde bağışıklık sisteminde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
- A) Alerjen ilk kez vücuda girdiğinde bağışıklık sistemi doğrudan alerjeni yok eder ve hafıza hücresi oluşturmaz.
- B) Mast hücreleri histamin salgılayarak alerjeni vücuttan derhal uzaklaştırır.
- C) Bağışıklık sistemi alerjeni tanır, ona özgü IgE antikorları üretir ve bu antikorlar mast hücrelerine yerleşerek beklemeye başlar.
- D) T hücreleri alerjeni parçalar ve vücut bir daha o alerjene tepki vermeyecek şekilde bağışıklık kazanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bağışıklık sistemi alerjeni tanır, ona özgü IgE antikorları üretir ve bu antikorlar mast hücrelerine yerleşerek beklemeye başlar.
Duyarlılaşma (hazırlık) evresi, vücudun alerjenle ilk karşılaştığı evredir. Bu evrede belirgin bir semptom görülmez; sadece IgE antikorları üretilip mast hücrelerinin zarına bağlanır ve hücreler bir sonraki karşılaşma için hazır hale gelir.
4. Bir lise öğrencisi internette 'Alerjiler doğuştan gelir ve ilerleyen yaşlarda yeni bir alerji ortaya çıkması imkansızdır' şeklinde bir bilgi okur. Bu öğrencinin edindiği bilgiyi bağışıklık sistemi prensipleriyle değerlendirdiğinde yapması gereken doğru çıkarım nedir?
- A) Bilgi doğrudur; çünkü genetik faktörler bağışıklık sistemini doğuştan kesin olarak belirler.
- B) Bilgi yanlıştır; bağışıklık sistemi dinamiktir ve yaş, stres veya çevresel etkenlerle ilerleyen yaşlarda da yeni alerjiler gelişebilir.
- C) Bilgi doğrudur; yaş ilerledikçe mast hücrelerinin sayısı sıfıra iner.
- D) Bilgi yanlıştır; alerjiler genetik değildir, sadece yenilen besinlerin kalitesine göre anlık olarak ortaya çıkar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bilgi yanlıştır; bağışıklık sistemi dinamiktir ve yaş, stres veya çevresel etkenlerle ilerleyen yaşlarda da yeni alerjiler gelişebilir.
Bağışıklık sistemimiz ömür boyu şekillenen dinamik bir yapıya sahiptir. Çevresel koşullar, mikrobiyomdaki değişimler ve hastalık geçmişi gibi faktörler, yetişkinlik döneminde bile yepyeni maddelere karşı duyarlılaşmaya (alerjiye) neden olabilir.
5. Anafilaktik şok, sistemik (tüm vücuda yayılan) ve hayati tehlike oluşturan ağır bir alerjik reaksiyondur. Anafilaksi sırasında vücut çapında kan damarları aniden genişler ve tansiyon (kan basıncı) ölümcül seviyelere düşer. Bu durumdaki bir hastaya ilk yardım olarak uygulanması gereken ilaç ve temel işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ağrı kesici (Analjezik): Hastanın yaşadığı acıyı dindirerek şoka girmesini engellemek.
- B) Antihistaminik hap: Histamin üretimini aylar sürecek şekilde kalıcı olarak durdurmak.
- C) Suni gözyaşı: Gözlerdeki sulanmayı engelleyerek hastanın görüşünü netleştirmek.
- D) Adrenalin (Epinefrin) otoenjektörü: Kan damarlarını hızla daraltıp tansiyonu yükseltmek ve solunum yollarını açmak.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Adrenalin (Epinefrin) otoenjektörü: Kan damarlarını hızla daraltıp tansiyonu yükseltmek ve solunum yollarını açmak.
Anafilaktik şokta sistemik histamin salınımı tansiyonu düşürüp solunumu engellediği için saniyeler önemlidir. Adrenalin (epinefrin) damarları daraltarak kan basıncını yükseltir ve bronşları açarak solunumu rahatlatır; bu nedenle anafilaksinin birincil acil tedavisidir.