12. Sınıf Biyoloji · Ünite 2
Mendel'in Mirası: Genotipten Fenotipe Kalıtım Yolculuğu
Mendel'in monohibrit, dihibrit ve kontrol çaprazlama ilkelerini öğrenerek, canlılar arası genetik aktarım olasılıklarını hesaplamayı ve genotipleri tahmin etmeyi keşfediyoruz.
Kazanım BİY.12.2.5 · 40 dk okuma
Kalıtımın Şifreleri: Genler, Aleller ve Özelliklerimiz
Aynaya baktığınızda gördüğünüz göz renginiz, saç şekliniz veya kan grubunuz tesadüf değildir. Bütün bu özellikler, anne ve babanızdan size miras kalan genler tarafından belirlenir. 19. yüzyılda bahçesindeki bezelyeleri sabırla tozlaştıran Gregor Mendel, bu genetik mirasın kurallarını ortaya çıkardı. Mendel'in kurallarını anlamak için önce iki temel kavramı netleştirmeliyiz: Genotip ve Fenotip.
Tek Bir Özelliğin Peşinde: Monohibrit Çaprazlama
Sadece tek bir karakter (örneğin sadece tohum rengi) bakımından farklı olan iki melezin (heterozigot) çaprazlanmasına monohibrit çaprazlama denir. Sarı tohum renginin (S) yeşil tohum rengine (s) baskın olduğunu düşünelim. İki heterozigot sarı tohumlu bezelyeyi (Ss) çaprazladığımızda, genlerin yavruya aktarılma ihtimallerini Punnett karesi veya matematiksel olasılık hesaplarıyla buluruz.
Bu çaprazlama sonucunda, oluşan yavruların genotip ayrışım oranı 1:2:1 (1 SS, 2 Ss, 1 ss) olur. Dış görünüşlerine yani fenotiplerine baktığımızda ise yavruların %75'i sarı, %25'i yeşil olacaktır. Yani fenotip ayrışım oranı 3:1'dir.
İşler Karmaşıklaşıyor: Dihibrit Çaprazlama
Peki ya aynı anda iki özelliği birden incelersek? Örneğin hem tohum rengini (Sarı/Yeşil) hem de tohum şeklini (Düzgün/Buruşuk). İki karakter bakımından da heterozigot olan bireylerin (SsDd x SsDd) çaprazlanmasına dihibrit çaprazlama denir. Mendel, bu çaprazlamalar sonucunda farklı özelliklerin birbirlerinden bağımsız olarak yavrulara aktarıldığını fark etmiştir. Buna 'Bağımsız Dağılım İlkesi' diyoruz.
Dihibrit çaprazlamada 16 olası döllenme kombinasyonu ortaya çıkar. Bunlardan 9'u her iki özellik için baskın (Sarı-Düzgün), 3'ü birinci için baskın ikinci için çekinik (Sarı-Buruşuk), 3'ü birinci için çekinik ikinci için baskın (Yeşil-Düzgün) ve 1 tanesi her iki özellik için çekinik (Yeşil-Buruşuk) fenotipte olur.
Sırrı Çözmek: Kontrol Çaprazlaması
Elinizde mor çiçekli bir bezelye var. Mor rengin baskın (M) olduğunu biliyorsunuz ama bu çiçeğin genotipi homozigot (MM) mu yoksa heterozigot (Mm) mu? Dışarıdan bakarak bunu bilemeyiz. Bu gizemi çözmek için 'Kontrol Çaprazlaması' yaparız. Baskın fenotipli bireyi, çekinik fenotipli (mm) bir bireyle çaprazlarız.