12. Sınıf Biyoloji · Ünite 2
Kan Grupları, Nakiller ve Uyuşmazlıklar: Hayat Kurtaran Uyum
Kan gruplarının nasıl belirlendiğini, laboratuvarda deney tasarımını ve gebelikte karşılaşılan kan uyuşmazlığı (Rh uyuşmazlığı) durumlarını uygulamalı örneklerle keşfediyoruz.
Kazanım BİY.12.2.6 · 40 dk okuma
Kan Gruplarının Sırrı: Antijenler ve Antikorlar
"Acil bir durumda rastgele birinden kan alabilir miyiz?" ya da "Anne ve baba arasındaki kan grubu farklılıkları doğacak bebek için bir tehlike yaratır mı?" Bu hayati soruların cevabı, kan hücrelerimizin kimliğinde gizlidir. Kırmızı kan hücrelerimizin (eritrosit) zarında bulunan ve hücreye kimliğini veren özel proteinlere 'antijen' deriz. Vücudumuzun bağışıklık sisteminin, yabancı gördüğü antijenlere karşı plazmada ürettiği savunma proteinlerine ise 'antikor' adı verilir.
ABO ve Rh Sistemleri
İnsanlarda klinik olarak en önemli kan grubu sistemleri ABO ve Rh'dır. A kan grubuna sahipseniz alyuvarlarınızda A antijeni, plazmanızda ise size yabancı olan B antijenine karşı 'Anti-B' antikoru bulunur. Rh sisteminde ise durum daha basittir: Rh pozitif (+) bireylerin alyuvarlarında Rh (D) antijeni vardır, Rh negatif (-) bireylerde ise yoktur. Rh(-) bireyler, kanlarına Rh(+) kan karıştığında hızla Anti-Rh (Anti-D) antikoru üretmeye başlarlar.
Laboratuvarda Kendi Kan Grubumuzu Bulalım!
Kan grubunu tespit etmek oldukça keyifli bir deneydir. Temiz bir cam lam (lamel altı cam) üzerine üç ayrı damla kan damlatılır. Birinciye Anti-A, ikinciye Anti-B, üçüncüye Anti-D serumu eklenir. Eğer kanın kendi içindeki antijen ile dışarıdan damlatılan serumdaki antikor eşleşirse, kan damlasında pütür pütür bir 'çökelme' başlar. Çökelmenin olduğu yer, kanın hangi antijeni taşıdığını ele verir.
Yukarıdaki deney sonucuna göre, Anti-A ve Anti-D damlalarında çökelme olmuştur. Demek ki bu bireyin alyuvarlarında A antijeni ve Rh antijeni bulunmaktadır. Yani kan grubu: A Rh(+)'tir.
Gebelikte Kan Uyuşmazlığı: Eritroblastosis Fetalis
Kan grupları bazen gebelik sırasında anne ve bebek arasında sorun oluşturabilir. Tıpta 'Eritroblastosis fetalis' olarak bilinen Rh uyuşmazlığı, yalnızca ANNE Rh(-), BABA Rh(+) ve BEBEK Rh(+) olduğunda risk oluşturur. İlk hamilelikte bebek ve annenin kanı normal şartlarda birbirine karışmaz. Ancak doğum anında plasentanın ayrılmasıyla bebeğin Rh(+) kan hücrelerinden bir kısmı annenin kanına geçebilir.
Annenin bağışıklık sistemi ilk defa karşılaştığı bu yabancı Rh antijenine karşı hızla 'Anti-Rh' antikorları üretir. İlk bebek sağlıkla doğar ancak anne artık antikor üretmeyi öğrenmiştir. Eğer kadın tekrar hamile kalır ve yeni bebek de Rh(+) olursa, annenin kanındaki hazır antikorlar plasentadan geçerek bebeğin alyuvarlarını parçalamaya başlar. Günümüzde ilk doğumdan hemen sonra anneye yapılan 'uyuşmazlık iğnesi' sayesinde bu antikorların üretimi engellenmekte ve sonraki bebekler tamamen korunabilmektedir.
Kan Grupları, Nakiller ve Uyuşmazlıklar: Hayat Kurtaran Uyum: Alıştırma Soruları
1. Yanlış kan grubu nakillerinde kanın damar içinde pıhtılaşarak kümelenmesine 'çökelme (aglütinasyon)' denir. Çökelmenin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Vericinin alyuvarlarındaki antijenler ile alıcının plazmasındaki antikorların birbirine bağlanması
- B) Kan pulçuklarının hasarlı damar duvarına tutunması
- C) Alıcının alyuvarlarının kanda oksijensiz kalıp şekil değiştirmesi
- D) Akyuvarların sayıca artarak birbirine yapışması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Vericinin alyuvarlarındaki antijenler ile alıcının plazmasındaki antikorların birbirine bağlanması
Çökelme, bağışıklık sisteminin bir savunma mekanizmasıdır. Alıcının plazmasında bulunan antikorlar, vericinin alyuvarlarındaki yabancı antijenleri tanıyarak onlara kilitlenir ve hücrelerin birbirine yapışmasına neden olur.
2. Gebelikte 'kan uyuşmazlığı' (Eritroblastosis fetalis) riskinin ortaya çıkabilmesi için anne, baba ve bebeğin Rh durumları hangi seçenekteki gibi olmalıdır?
- A) Anne Rh(+), Baba Rh(-), Bebek Rh(-)
- B) Anne Rh(-), Baba Rh(-), Bebek Rh(-)
- C) Anne Rh(-), Baba Rh(+), Bebek Rh(+)
- D) Anne Rh(+), Baba Rh(+), Bebek Rh(+)
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Anne Rh(-), Baba Rh(+), Bebek Rh(+)
Rh uyuşmazlığının tek şartı; annenin Rh antijeni taşımaması (Rh-), bebeğin ise babadan aldığı genle Rh antijenini taşıyor olmasıdır (Rh+).
3. Biyoloji dersinde öğrenciler kan grubu tayini deneyi yapmaktadır. Bir öğrencinin kan numunesine sırasıyla Anti-A, Anti-B ve Anti-D serumları damlatıldığında; sadece Anti-B serumunun damlatıldığı bölgede çökelme gözlemleniyor. Buna göre bu öğrencinin kan grubu nedir?
- A) A Rh(+)
- B) B Rh(-)
- C) AB Rh(-)
- D) 0 Rh(+)
Cevabı göster
Doğru cevap: B) B Rh(-)
Sadece Anti-B damlasında çökelme olması, alyuvar zarında yalnızca B antijeni bulunduğunu gösterir (B grubu). Anti-D'de çökelme olmaması ise Rh antijeninin olmadığını (Rh negatif) ifade eder. Sonuç: B Rh(-)
4. Rh(-) bir annenin Rh(+) olan ilk çocuğu sağlıklı bir şekilde doğarken, önlem alınmazsa ikinci Rh(+) çocuğunda hayati risk (alyuvar parçalanması) ortaya çıkar. İkinci gebelikteki riskin asıl sebebi nedir?
- A) İkinci gebelikte bebeğin daha fazla kana ihtiyaç duyması
- B) İlk doğum sırasında annenin kanına geçen bebek kanı nedeniyle annenin Anti-Rh antikorları üretmiş olması
- C) İlk gebelikten sonra annenin kan grubunun mutasyona uğrayıp Rh(+) olması
- D) İkinci bebeğin bağışıklık sisteminin annenin kan hücrelerine saldırması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İlk doğum sırasında annenin kanına geçen bebek kanı nedeniyle annenin Anti-Rh antikorları üretmiş olması
İlk doğumda anne, bebeğin Rh(+) kanıyla temas edince Anti-Rh antikorları üretir (duyarlılaşır). İkinci gebelikte bu hazır 'hafıza' antikorları plasentadan geçerek bebeğin kan hücrelerini doğrudan tahrip eder.
5. Modern tıpta kan nakli protokolleri gereği acil ve çok ekstrem durumlar haricinde sadece kişinin KENDİ kan grubu ile birebir aynı gruptan kan nakli yapılır (örneğin A Rh(+) hastaya sadece A Rh(+) verilir). Geçmişteki 'O Rh(-) genel vericidir, herkese verilebilir' kuralının günümüzde tercih edilmeme sebebi hangisinde en doğru açıklanmıştır?
- A) Farklı kan gruplarının sıvı-plazma oranlarının birbirini tutmaması
- B) Farklı kan gruplarının karıştırılmasının alyuvarların oksijen tutma kapasitesini tamamen durdurması
- C) O Rh(-) kanın içindeki antikorların, alıcının antijenleriyle az da olsa reaksiyona girerek (minör çökelme) yan etkilere yol açabilme riski
- D) O Rh(-) kanın sadece yaşlı insanlarda bulunması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) O Rh(-) kanın içindeki antikorların, alıcının antijenleriyle az da olsa reaksiyona girerek (minör çökelme) yan etkilere yol açabilme riski
O Rh(-) alyuvarlarında antijen olmasa da, vericinin plazmasında bulunan az miktardaki Anti-A ve Anti-B antikorları, alıcının (örneğin A grubu) kanıyla karıştığında kısmi çökeltiler yaratabilir. En güvenlisi antijen ve antikor profilinin tamamen aynı olmasıdır.