12. Sınıf Kimya · Ünite 2
Organik Kimyanın Kimlik Kartları: Fonksiyonel Gruplar
Günlük hayatta sıkça karşılaştığımız aseton, sirke ve kolonya gibi maddelerin gizli dünyasına inerek organik bileşiklerdeki fonksiyonel grupları ve özelliklerini keşfedeceğiz.
Kazanım KİM.12.2.9 · 40 dk okuma
Elinize kolonya döktüğünüzde hissettiğiniz serinliği, oje sürdükten sonra asetonun odaya yayılan keskin kokusunu veya salataya döktüğünüz sirkenin ekşi tadını düşünün. Bu üç madde birbirinden tamamen farklı görünse de, hepsi karbon temelli 'organik' bileşiklerdir. Peki, hepsi karbondan oluşuyorsa bu farklı özellikler nereden geliyor? İşte cevap: Fonksiyonel gruplar!
Fonksiyonel Grup Nedir?
Milyonlarca organik bileşik vardır. Bu bileşikleri sınıflandırmak ve özelliklerini tahmin etmek için molekülün yapısındaki 'aktif' bölgeye bakarız. Organik bir moleküle kimyasal ve fiziksel özelliklerini (koku, yanıcılık, kaynama noktası gibi) kazandıran, kimyasal tepkimelerin gerçekleştiği bu spesifik atom veya atom gruplarına 'fonksiyonel grup' denir. Molekülün hidrokarbon kısmı bir arabanın kasasıysa, fonksiyonel grup o arabanın motorudur.
Organik Bileşik Aileleri ve Kimlik Kartları
Şimdi günlük hayattaki karşılıklarıyla organik bileşikleri sınıflandırma ölçütlerimizi belirleyelim:
- Alkoller (-OH): Dezenfektanlarda ve kolonyada bulunur. Karakteristik uçucu bir kokuları vardır ve oldukça yanıcıdırlar.
- Eterler (-O-): Geçmiş yıllarda ameliyatlarda anestezik madde (lokman ruhu) olarak kullanılmışlardır. Karbon zincirlerinin arasına bir oksijen köprüsü kurulmasıyla oluşurlar.
- Aldehitler (-CHO): Vanilya ve tarçın gibi hoş kokulu bitkilerin yapısında bulunurlar.
- Ketonlar (-CO-): En bilinen örneği oje çözücü olarak kullandığımız asetondur. Kendine has, keskin ve çözücü bir kokuya sahiptirler.
- Karboksilik Asitler (-COOH): Limondaki sitrik asit, sirkedeki asetik asit gibi maddelerdir. Ekşi tatları ve asidik özellikleri bu gruptan gelir.
- Esterler (-COOR): Muz, çilek, elma gibi meyvelere o muhteşem kokusunu veren maddelerdir. Parfüm endüstrisinin vazgeçilmezidir.
Genel Formüllerin Matematiksel Gösterimi
Özet
Organik bileşikleri fonksiyonel gruplarına göre -OH, -OR, -CHO, -COR, -COOH ve -COOR şeklinde sınıflandırırız. Bir molekülün hangi sınıfa ait olduğunu bulmak için, molekülün yapısındaki karbon zincirine (R) değil, ona bağlanan bu özel 'kimlik kartlarına' bakmalıyız. Böylece molekülün yanıcı mı, güzel kokulu mu yoksa asidik mi olduğunu kolayca tahmin edebiliriz.
Organik Kimyanın Kimlik Kartları: Fonksiyonel Gruplar: Alıştırma Soruları
1. Salgın dönemlerinde sıkça kullandığımız el dezenfektanları ve kolonyaların temel maddesi olan alkollerin fonksiyonel grubu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) -COOH
- B) -OH
- C) -O-
- D) -CHO
Cevabı göster
Doğru cevap: B) -OH
Alkollerin karakterini belirleyen ve onlara özelliklerini veren yapı hidroksil (-OH) grubudur.
2. Günlük hayatta oje çözücü olarak kullanılan ve kendine has keskin bir kokusu olan 'aseton', hangi organik bileşik sınıfının en basit üyesidir?
- A) Keton
- B) Eter
- C) Karboksilik Asit
- D) Ester
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Keton
Aseton (dimetil keton), karbonil grubuna iki metil grubunun bağlanmasıyla oluşan ve ketonlar sınıfına ait bir organik bileşiktir.
3. Aşağıda organik bileşik sınıfları ve onların genel gösterimleri eşleştirilmiştir. Hangi eşleştirme YANLIŞTIR?
- A) Alkol : R-OH
- B) Eter : R-O-R
- C) Karboksilik Asit : R-COOH
- D) Ester : R-CO-R
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ester : R-CO-R
R-CO-R gösterimi ketonlara aittir. Esterlerin genel gösterimi R-COOR şeklinde olmalıdır.
4. Bir organik molekülde karbonil (C=O) grubuna bir taraftan karbon zinciri (R) bağlıyken, diğer taraftan sadece bir hidrojen (H) atomu bağlıdır. Bu özelliklere sahip bileşik sınıfı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Aldehit
- B) Eter
- C) Alkol
- D) Keton
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Aldehit
Karbonil grubunun en az bir tarafında hidrojen atomu bulunuyorsa bu yapı aldehit (-CHO) fonksiyonel grubunu temsil eder.
5. Kimya laboratuvarında bulunan iki şişeden birinden hoş bir çilek kokusu, diğerinden ise salatalara dökülen keskin sirke kokusu gelmektedir. İki bileşik de yapısında çift bağlı oksijen (karbonil) ve bir tek bağlı oksijen içermektedir. Bu şişelerdeki maddelerin fonksiyonel grup sınıfları sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ester - Karboksilik Asit
- B) Aldehit - Keton
- C) Eter - Alkol
- D) Karboksilik Asit - Ester
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ester - Karboksilik Asit
Meyvemsi hoş kokular genellikle esterlerden (R-COOR) kaynaklanır. Sirke kokusu ise asidik özellik gösteren karboksilik asitlerden (R-COOH) gelir.