12. Sınıf Kimya · Ünite 2
Organik Kimyanın Temel Taşları: Hidrokarbonların Sınıflandırılması
Meyveleri olgunlaştıran gazdan mum yapımına kadar günlük hayatımızda yer alan hidrokarbonları yapılarına göre sınıflandırmayı öğreniyoruz. Alifatik ve aromatik ayrımının temellerini keşfedin.
Kazanım KİM.12.2.5 · 40 dk okuma
Hayatın İçindeki Gizli Şifreler: Hidrokarbonlar
Pazardan aldığımız yeşil muzların birkaç gün içinde sararıp olgunlaşmasını sağlayan şeyin ne olduğunu hiç düşündünüz mü? Bu işin sırrı, bitkiler tarafından salgılanan 'etilen' gazıdır. Benzer şekilde, elektrikler kesildiğinde aydınlanmak için yaktığımız mumun ham maddesi olan parafin veya kışlık yünlü kıyafetlerimizi güvelerden korumak için dolaplara koyduğumuz keskin kokulu naftalin de aslında aynı büyük ailenin üyeleridir. Bu ailenin adı hidrokarbonlardır.
Koca Bir Aileyi Sınıflandırmak
Doğada var olan milyonlarca hidrokarbonu inceleyebilmek için onları ortak özelliklerine göre gruplandırmalıyız. Karbon atomunun dört bağ yapabilme yeteneği, bu moleküllerin birbirine çok farklı şekillerde bağlanmasını sağlar. Hidrokarbonları sınıflandırırken kendimize şu ölçütleri belirleriz:
- Karbonlar arasında sadece tekli bağlar mı var, yoksa ikili veya üçlü bağlar da mevcut mu?
- Karbon zinciri düz veya dallanmış bir yapıda mı, yoksa uç uca kapanarak halkalı (siklo) bir yapı mı oluşturmuş?
- Molekül, kendine has bir kararlılığa sahip olan ve rezonans gösteren 'benzen halkası' içeriyor mu?
Büyük Ayrım: Aromatik ve Alifatik
Belirlediğimiz bu ölçütler doğrultusunda hidrokarbonları iki ana gruba ayırırız: Aromatik hidrokarbonlar ve Alifatik hidrokarbonlar.
Aromatik hidrokarbonlar, yapılarında en az bir adet benzen halkası bulunduran bileşiklerdir. Yünlüleri koruyan naftalin, iki adet benzen halkasının birleşmesinden oluşur ve aromatik sınıfının en bilinen üyelerindendir. Benzen halkası içermeyen diğer tüm hidrokarbonlara ise alifatik hidrokarbonlar adını veriyoruz.
Alifatik Hidrokarbonların Kendi İçindeki Grupları
Aromatik olmayan, yani alifatik olan hidrokarbonları incelemeye başladığımızda karbonlar arasındaki bağ sayıları bize rehberlik eder:
- Alkanlar (Parafinler): Karbon atomları arasında sadece tekli bağ bulunur. Mum yapımında kullanılan parafin, uzun karbon zincirli alkanların bir karışımıdır.
- Alkenler (Olefinler): Karbon atomları arasında en az bir tane ikili (çift) bağ bulunur. Meyveleri olgunlaştıran etilen, bu grubun en basit üyesidir.
- Alkinler (Asetilenler): Karbon atomları arasında en az bir tane üçlü bağ içeren hidrokarbonlardır.
Ayrıca alifatik hidrokarbonların uçlarının birleşerek kapalı bir çokgen oluşturduğu durumlara 'halkalı (siklo) hidrokarbonlar' denir. Sikloalkanlar ve sikloalkenler bu alt gruba girer.