4. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 4
Maddelerin Sihirli Dönüşümü: Hâl Değişimleri
Maddelerin çevreleriyle ısı alışverişi yaparak katı, sıvı ve gaz hâlleri arasında nasıl geçiş yaptığını günlük hayattan örneklerle keşfediyoruz.
Kazanım FB.4.4.1 · 40 dk okuma
Maddenin Sihirli Kıyafetleri
Merhaba genç bilim insanları! Hiç güneşli bir günde kardan adamınızın yavaş yavaş küçüldüğünü ya da soğuk bir kış sabahı evinizin camlarının buğulandığını fark ettiniz mi? İşte bunlar, maddelerin sihirli dünyasında kıyafet değiştirmesidir. Maddeler doğada üç farklı hâlde bulunur: Katı, Sıvı ve Gaz. Buz katıdır, içtiğimiz su sıvıdır, çaydanlıktan çıkan su buharı ise gazdır.
Bu Değişim Nasıl Olur?
Maddeler durup dururken hâl değiştirmezler. Bir maddenin hâl değiştirmesi için mutlaka çevresiyle ısı alışverişi yapması gerekir. Tıpkı bizim üşüdüğümüzde mont giymemiz, terlediğimizde ise montumuzu çıkarmamız gibi, maddeler de ısı alarak ya da ısı vererek başka bir hâle geçerler.
Isı Alarak (Isınarak) Gerçekleşen Değişimler
- Erime: Katı bir maddenin dışarıdan ısı alarak sıvı hâle geçmesine denir. Dondurmanızın yaz sıcağında eriyip elinize damlaması veya tavaya konan katı tereyağının ısıtılınca sıvılaşıp kayması harika bir erime örneğidir.
- Buharlaşma: Sıvı bir maddenin ısı alarak gaz hâline geçmesidir. Yağmur yağdıktan sonra sokaktaki su birikintilerinin güneşin ısısıyla havaya karışıp kaybolması buharlaşmadır.
Isı Vererek (Soğuyarak) Gerçekleşen Değişimler
- Donma: Sıvı bir maddenin ısı vererek (soğuyarak) katı hâle geçmesidir. Meyve suyunu kalıplara koyup dondurucuya attığımızda, meyve suyu etrafa ısı verir ve donarak katılaşır.
- Yoğuşma: Gaz hâlindeki bir maddenin ısı vererek sıvı hâle geçmesidir. Banyoda sıcak suyla yıkandığınızda aynanın etrafını saran su buharının, soğuk cama çarpıp ısı vermesi ve minik su damlalarına dönüşmesi yoğuşma örneğidir.
Maddelerin Sihirli Dönüşümü: Hâl Değişimleri: Alıştırma Soruları
1. Katı bir maddenin dışarıdan ısı alarak sıvı hâle geçmesine ne ad verilir?
- A) Donma
- B) Erime
- C) Yoğuşma
- D) Buharlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Erime
Katı maddelerin dışarıdan ısı alarak sıvı hâle geçmesi olayına erime denir.
2. Aşağıdakilerden hangisi günlük yaşamda gözlemlediğimiz yoğuşma olayına bir örnektir?
- A) Kışın su birikintilerinin buza dönüşmesi
- B) Güneş altında bırakılan dondurmanın erimesi
- C) Soğuk havalarda evimizin camlarının buğulanması
- D) Kaynayan çorbanın üzerinden duman çıkması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Soğuk havalarda evimizin camlarının buğulanması
Yoğuşma, gaz hâlindeki maddenin ısı vererek sıvı hâle geçmesidir. Camların buğulanması, havadaki su buharının soğuk cama çarpıp ısı kaybederek sıvıya dönüşmesi olayıdır.
3. Ayşe, kurabiye yapmak için margarini ocakta tavada sıvı hâle getirmiştir (I. olay). Kurabiyeleri pişirdikten sonra kalan sıvı margarini dolaba koymuş ve tekrar katılaştığını görmüştür (II. olay). Bu olaylardaki madde ve ısı ilişkisi hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) I. olayda margarin ısı almıştır, II. olayda ısı vermiştir.
- B) I. olayda margarin ısı vermiştir, II. olayda ısı almıştır.
- C) Her iki olayda da margarin ısı almıştır.
- D) Her iki olayda da margarin ısı vermiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) I. olayda margarin ısı almıştır, II. olayda ısı vermiştir.
Margarinin erimesi için sıcaktan ısı alması gerekir (I. olay). Dolapta katılaşması (donması) için ise sahip olduğu ısıyı dışarı vererek soğuması gerekir (II. olay).
4. Maddeler hâl değiştirirken çevreden ısı alır ya da çevreye ısı verir. Hangi seçenekteki iki olayın gerçekleşmesi için maddenin dışarıya ısı vererek soğuması gerekir?
- A) Erime ve Buharlaşma
- B) Donma ve Yoğuşma
- C) Erime ve Donma
- D) Buharlaşma ve Yoğuşma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Donma ve Yoğuşma
Maddeler erirken ve buharlaşırken ısı alır. Ancak donarken (sıvıdan katıya) ve yoğuşurken (gazdan sıvıya) dışarıya ısı vererek soğurlar.
5. Sınıftaki deneyde öğretmen, ağzı sıkıca kapalı şeffaf bir poşetin içine birkaç parça buz koyup güneş gören bir cam kenarına bırakıyor. Öğrenciler bir süre sonra poşetin içinde sadece su olduğunu, daha uzun bir süre sonra ise poşetin iç yüzeyinde minik su damlacıklarının biriktiğini gözlemliyorlar. Bu deneyde sırasıyla hangi hâl değişimleri yaşanmıştır?
- A) Sadece erime ve donma
- B) Erime, sonra buharlaşma ve yoğuşma
- C) Sadece buharlaşma ve yoğuşma
- D) Donma, sonra erime ve buharlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Erime, sonra buharlaşma ve yoğuşma
Önce buz ısı alarak erimiştir (sıvı). Sonra güneşin ısısıyla bu suyun bir kısmı buharlaşmıştır (gaz). Gaz hâline gelen su buharı poşetin iç yüzeyine çarpıp ısı kaybedince tekrar su damlacıklarına dönüşmüştür (yoğuşma).