5. Sınıf Fen Bilimleri · Maddenin Doğası
Maddenin Isı ile Dansı: Hâl Değişimi
Isının madde üzerindeki etkilerini, günlük hayattaki hâl değişimlerini ve bilimsel gözlem yapmanın önemini keşfedeceğimiz eğlenceli bir yolculuk.
Kazanım FB.5.5.3 · 40 dk okuma
Sıcak Bir Yaz Gününde Dondurmana Ne Olur?
Güneşin altında eriyen bir dondurma veya soğuk kış günlerinde camların buğulanması... Günlük hayatta sıkça karşılaştığımız bu olayların gizli bir kahramanı var: Isı! Maddeler doğada katı, sıvı veya gaz hâlde bulunurlar. Isı alışverişi yaparak bir hâlden diğerine geçmelerine hâl değişimi diyoruz.
Isı Alarak Gerçekleşen Hâl Değişimleri
- Erime: Katı bir maddenin dışarıdan ısı alarak sıvı hâle geçmesidir. Cebindeki çikolatanın vücut ısınla yumuşayıp akışkan olması harika bir erime örneğidir.
- Buharlaşma: Sıvı bir maddenin ısı alarak gaz hâline geçmesidir. Yağmur yağdıktan sonra güneşin açmasıyla su birikintilerinin yok olması buharlaşmadır.
Isı Vererek Gerçekleşen Hâl Değişimleri
- Donma: Sıvı bir maddenin etrafına ısı vererek katı hâle geçmesidir. Kışın göllerin yüzeyinin buz tutması donma olayıdır.
- Yoğuşma: Gaz hâlindeki maddenin etrafına ısı vererek sıvı hâle geçmesidir. Buzdolabından çıkardığın soğuk su şişesinin dışında su damlacıkları oluşması yoğuşmadır.
Bilim İnsanı Gibi Düşünmek: Tahmin Et ve Ölç!
Sıradan bir gözlemci olmak yerine nasıl bir bilim insanı gibi davranabiliriz? Bilim insanları günlük hayattaki verileri sadece izlemez; laboratuvarda gösteri deneyleri hazırlar ve elde ettikleri nicel verileri (sayısal ölçümleri) bir matris tabloya kaydederler. Bazen ilk tahminleri tutmaz ama onlar pes etmez! Deneyleri azimli bir biçimde tekrar ederler.
Deney yaparken matematikten de yardım alırız. Örneğin ısıttığımız bir suyun sıcaklığındaki değişimi hesaplarken son sıcaklıktan ilk sıcaklığı çıkarırız. Matematik ve fen her zaman omuz omuzadır!
Hâl Değişimi Akış Şeması
Aşağıdaki akış şemasında maddelerin ısı aldığında (kırmızı oklar) ve ısı verdiğinde (mavi oklar) geçirdiği değişimleri inceleyebilirsin.