6. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 1
Gölgelerin Oyunu: Güneş ve Ay Tutulmaları
Güneş ve Ay tutulmalarının nasıl gerçekleştiğini öğreniyor, gölgelerin sırrını çözüyor ve kendi uzay modellerimizi tasarlıyoruz.
Kazanım FB.6.1.2 · 40 dk okuma
Uzayda Gölgelerin Dansına Hoş Geldiniz!
Hiç gündüz vakti Güneş'in aniden kaybolup her yerin karardığını hayal ettiniz mi? Ya da gece gökyüzünde parlayan dolunayın yavaşça kızararak gözden kaybolduğunu? İşte uzaydaki bu muazzam ışık ve gölge oyunlarına 'tutulma' adını veriyoruz. Uzayda Dünya, Ay ve Güneş sürekli hareket halindedir. Bazen öyle bir an gelir ki, bu üç gök cismi kusursuz bir sıraya girer ve aralarından biri, diğerinin ışık almasını engeller.
Güneş Tutulması: Ay'ın Büyük Gösterisi
Güneş tutulması, Ay'ın Dünya ile Güneş arasına tam olarak girmesiyle oluşur. Ay, Güneş'ten Dünya'ya gelen ışınları engeller ve Dünya'nın belirli bir bölgesine kendi gölgesini düşürür. O bölgede gündüz olmasına rağmen hava kararır. Bu harika olay, Ay'ın 'Yeni Ay' evresinde olduğu zamanlarda gerçekleşir.
Ay Tutulması: Dünya'nın Dev Gölgesi
Ay tutulması ise Güneş, Dünya ve Ay'ın, Dünya ortada olacak şekilde aynı doğrultuda dizilmesiyle meydana gelir. Bu kez Dünya, Güneş'in ışıklarının Ay'a ulaşmasını engeller. Dünya'nın kocaman gölgesi Ay'ın üzerine düşer ve onu karanlıkta bırakır. Çoğu zaman Ay tamamen kaybolmaz, koyu kızıl bir renge bürünür. Bu olay sadece gece vakti, Ay 'Dolunay' evresindeyken yaşanır.
Kendi Tutulma Modelimizi Tasarlayalım!
Bilim insanları uzaydaki bu devasa olayları daha iyi inceleyebilmek için 'modeller' oluştururlar. Siz de kendi odanızda bir uzay modeli yapabilirsiniz! İhtiyacımız olan malzemeler: Güneş'i temsil etmek için parlak bir el feneri veya masa lambası, Dünya'yı temsil etmek için bir voleybol veya tenis topu, Ay'ı temsil etmek için ise küçük bir oyun hamuru veya pinpon topu.
- Güneş Tutulması Modeli: El fenerini yakın. Küçük topu (Ay), büyük top (Dünya) ile el feneri (Güneş) arasına düz bir çizgide olacak şekilde yerleştirin. Küçük topun gölgesinin büyük topun üzerine nasıl düştüğünü dikkatlice inceleyin.
- Ay Tutulması Modeli: Şimdi malzemelerin yerini değiştirin. Büyük topu, el feneri ile küçük topun arasına koyun. Büyük topun dev gölgesinin küçük topu nasıl tamamen yuttuğunu gözlemleyin.
Gölgelerin Oyunu: Güneş ve Ay Tutulmaları: Alıştırma Soruları
1. Güneş tutulmasının gerçekleşmesi için Güneş, Dünya ve Ay'ın uzayda hangi sırayla hizalanması gerekir?
- A) Dünya - Güneş - Ay
- B) Güneş - Ay - Dünya
- C) Ay - Güneş - Dünya
- D) Güneş - Dünya - Ay
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Güneş - Ay - Dünya
Güneş tutulması sırasında Ay, Güneş ile Dünya'nın arasına girer. Bu dizilim Güneş - Ay - Dünya şeklindedir ve Ay'ın gölgesi Dünya'nın üzerine düşer.
2. Dünya'nın gölgesinin Ay'ın üzerine düştüğü doğa olayına Ay tutulması denir. Ay tutulması sırasında Ay hangi evrede bulunur?
- A) Yeni Ay
- B) İlk Dördün
- C) Dolunay
- D) Son Dördün
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dolunay
Ay tutulması sırasında Dünya ortadadır. Ay, Dünya'nın Güneş'e ters olan tarafında kaldığı için, tutulma anından hemen önce tam bir daire şeklinde aydınlık görünür, yani Dolunay evresindedir.
3. Fen bilimleri dersinde Emre; masa lambası, basketbol topu ve misket kullanarak bir Ay tutulması modeli tasarlamak istiyor. Bu modelin gerçeğe en uygun olabilmesi için Emre bu malzemeleri hangi sırayla ve nasıl yerleştirmelidir?
- A) Masa lambası - Misket - Basketbol topu
- B) Misket - Masa lambası - Basketbol topu
- C) Masa lambası - Basketbol topu - Misket
- D) Basketbol topu - Misket - Masa lambası
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Masa lambası - Basketbol topu - Misket
Ay tutulmasında Dünya, Güneş ile Ay'ın arasındadır. Masa lambası Güneş'i, en büyük top olan basketbol topu Dünya'yı, en küçük olan misket ise Ay'ı temsil etmelidir. Dolayısıyla sıralama Masa lambası - Basketbol topu - Misket olmalıdır.
4. Aşağıdakilerden hangisi Güneş ve Ay tutulmalarının her ikisi için de söylenebilecek ortak bir bilimsel özelliktir?
- A) Sadece gündüz vakti gözlemlenebilmeleri
- B) Işığın uzayda doğrusal bir yol izleyerek yayıldığını kanıtlamaları
- C) Her ay düzenli olarak aynı bölgelerden izlenebilmeleri
- D) Ay'ın gölgesinin doğrudan Dünya üzerine düşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Işığın uzayda doğrusal bir yol izleyerek yayıldığını kanıtlamaları
Her iki tutulma da gölge oluşumu prensibine dayanır. Gölgelerin oluşması, ışığın engelleri aşamayarak sadece düz (doğrusal) çizgiler halinde yayıldığının en temel kanıtıdır.
5. Selin, odasında el feneri (Güneş) ve farklı büyüklükte iki küre ile bir tutulma modeli yapıyor. Ancak gölgenin, kitapta gördüğü gerçeğe uygun düşmediğini fark ediyor. Selin'in oluşturduğu bu modelin sınırlılığını (eksikliğini) gidermek ve gerçeğe daha uygun hale getirmek için yapması gereken en mantıklı değişiklik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kürelerin yerini sabitleyip el fenerini sürekli olarak hareket ettirmelidir.
- B) Kullanılan kürelerin büyüklük oranlarını ve aralarındaki mesafeleri gerçeğe daha çok yaklaştırmalıdır.
- C) El feneri yerine ışığı her yöne dağıtan çok daha büyük bir tavan lambası kullanmalıdır.
- D) Modeli tamamen karanlık bir oda yerine ışık alan bir bahçede test etmelidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kullanılan kürelerin büyüklük oranlarını ve aralarındaki mesafeleri gerçeğe daha çok yaklaştırmalıdır.
Bilimsel modellerde gerçeği doğru yansıtabilmek için nesnelerin birbirlerine göre büyüklük oranları ve aralarındaki uzaklıklar çok önemlidir. Bu oranlar tutturulamazsa gölge (umbra ve penumbra) oluşumları doğru gözlemlenemez.