6. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 3
Hayatın Devamı: Eşeyli ve Eşeysiz Üreme
Canlıların nesillerini devam ettirme serüvenini, eşeyli ve eşeysiz üremenin temel özelliklerini karşılaştırarak inceliyoruz.
Kazanım FB.6.3.1 · 40 dk okuma
Yeni Bir Hayat Macerası: Üreme Nedir?
Beslenme, solunum veya boşaltım gibi faaliyetler bir canlının hayatta kalması için şarttır. Ancak 'üreme' biraz daha farklıdır. Bir canlı üremese de hayatına devam edebilir. Peki ama üreme neden var? Cevap çok basit: Neslin devamı için! Canlıların, soylarını sürdürebilmek amacıyla kendilerine benzeyen yeni bireyler meydana getirmesine üreme diyoruz. Üreme genel olarak eşeysiz ve eşeyli olmak üzere ikiye ayrılır.
Eşeysiz Üreme: Tek Başına Yeterli!
Adından da anlaşılacağı gibi, bu üreme şeklinde cinsiyete (eşeye) ihtiyaç yoktur. Sadece tek bir 'ata canlı' görev yapar.
- Yeni oluşan yavrular, ata canlının tıpatıp aynısıdır. Adeta bir fotokopi makinesinden çıkmış gibidirler!
- Bu üreme şeklinde kalıtsal (genetik) çeşitlilik yoktur. Ata canlının özellikleri neyse yavrununki de odur.
- Bakterilerin ikiye bölünmesi, deniz yıldızının kopan bir kolundan yeni bir deniz yıldızı oluşması veya annemizin bir menekşe yaprağını suya koyarak yeni bir menekşe bitkisi yetiştirmesi eşeysiz üremeye harika örneklerdir.
Eşeyli Üreme: Çeşitliliğin ve Farklılığın Sırrı
Eşeyli üremede ise iki farklı ata canlıya ihtiyaç vardır: Dişi ve erkek canlı. Yavru canlı, hem annesinden hem de babasından özellikler alır.
- Yavru, ne anneye ne de babaya tıpatıp benzer; onlardan farklı, kendine özgü bir canlı olur.
- Bu durum, canlılar arasında genetik 'çeşitlilik' (kalıtsal farklılık) sağlar.
- İnsanlar, kediler, kuşlar ve tohum oluşturarak çoğalan birçok bitki eşeyli üreme ile neslini devam ettirir.
Karşılaştırma Zamanı: Ortak ve Farklı Yönler
Şimdi sınıfımızda küçük 'Vızıltı Grupları' (Buzz Groups) oluşturalım. 3-4 kişilik gruplar halinde bir araya gelin ve birbirinizi açık fikirlilikle, nezaket çerçevesinde dinleyerek eşeyli ve eşeysiz üremenin benzerlik ve farklılıklarını tartışın. Kim bilir, belki de arkadaşınızın bulduğu bir benzerlik sizin hiç aklınıza gelmemiştir!
- Benzerlikler: Her iki üreme şeklinde de yeni bireyler oluşur, türün devamlılığı sağlanır ve genetik bilgi (DNA) yavrulara aktarılır.
- Farklılıklar: Eşeysiz üremede 1 ata, eşeyli üremede 2 ata vardır. Eşeysiz üreme genetik çeşitlilik sağlamaz, eşeyli üreme ise kalıtsal çeşitlilik sağlar.
Hayatın Devamı: Eşeyli ve Eşeysiz Üreme: Alıştırma Soruları
1. Canlıların yaşamını sürdürmesi için zorunlu olmayan ancak neslinin (türünün) devamı için gerekli olan yaşamsal faaliyet aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Solunum
- B) Boşaltım
- C) Üreme
- D) Sindirim
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Üreme
Solunum, boşaltım ve sindirim gibi faaliyetler bir canlının hayatta kalması için şarttır. Ancak üreme, hayatta kalmak için değil, neslin tükenmemesi ve devamı için gereklidir.
2. Eşeysiz üreme ile ilgili aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?
- A) Tek bir ata canlı vardır.
- B) Oluşan yavrular ata canlının tıpatıp aynısıdır.
- C) Yeni bireylerin oluşmasını sağlar.
- D) İki farklı cinsiyette canlıya ihtiyaç duyulur.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İki farklı cinsiyette canlıya ihtiyaç duyulur.
Eşeysiz üremede dişi veya erkek gibi cinsiyetlere (eşeye) ihtiyaç yoktur. Tek bir ata canlı kendi kopyasını üreterek çoğalmayı sağlar.
3. Fen bilimleri dersinde öğrenciler eşeyli ve eşeysiz üremenin ortak özelliklerini tahtaya yazmaktadır. Hangi öğrencinin yazdığı özellik her iki üreme çeşidi için de ortaktır?
- A) Genetik çeşitlilik (farklılık) görülür.
- B) Yavruya DNA (genetik bilgi) aktarımı gerçekleşir.
- C) Çok kısa sürede binlerce yavru oluşur.
- D) İki ata canlı görev alır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yavruya DNA (genetik bilgi) aktarımı gerçekleşir.
Her iki üreme şeklinde de ata canlının sahip olduğu genetik bilgiler yavrulara aktarılır. Çeşitlilik ve iki ata canlı eşeyli üremeye aitken, kısa sürede çok yavru oluşumu genellikle eşeysiz üremenin bir avantajıdır.
4. Bahçesindeki elma ağacının meyvelerini çok seven ve bu ağacın tıpatıp aynı elmaları üretmeye devam etmesini isteyen bir çiftçi, ağacın dalından keserek yeni bir ağaç yetiştiriyor. Çiftçinin dal kesme yöntemini seçmesinin temel sebebi nedir?
- A) Farklı türde elmalar elde etmek
- B) Ağacın özelliklerini değiştirmeden (çeşitlilik olmadan) kopyasını oluşturmak
- C) Elmaların daha yavaş büyümesini sağlamak
- D) İki farklı elma ağacının özelliklerini birleştirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ağacın özelliklerini değiştirmeden (çeşitlilik olmadan) kopyasını oluşturmak
Dalı kesip dikmek eşeysiz üreme yöntemidir. Çiftçi elmanın lezzetinden memnun olduğu için herhangi bir genetik farklılık olmasını istememiş, ağacın birebir kopyasını üretmeyi amaçlamıştır.
5. Bir araştırmacı K ve L canlılarının üreme süreçlerini inceliyor. K canlısından oluşan yavrunun genetik yapısının tamamen ata canlıya benzediğini, L canlısından oluşan yavrunun ise hem annesinden hem de babasından izler taşıdığını ama ikisine de tamamen benzemediğini fark ediyor. Bu duruma göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?
- A) K canlısı eşeyli üremiştir.
- B) L canlısının üremesi tür içi genetik çeşitliliği artırmıştır.
- C) K canlısının üremesi, L canlısından daha yavaştır.
- D) İkisi de genetik özelliklerini yavrularına aktaramamıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) L canlısının üremesi tür içi genetik çeşitliliği artırmıştır.
L canlısının yavrusu anne ve babadan farklı özellikler gösteriyorsa burada kalıtsal çeşitlilik vardır. Bu durum eşeyli üreme yapıldığını ve tür içi çeşitliliğin arttığını kanıtlar. K canlısı kopyalandığı için eşeysiz üremiştir.