6. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 2
Sürat ve Hız: Gerçekten Aynı Şey mi?
Günlük hayatta birbirinin yerine kullanılan sürat ve hız kavramlarının bilimsel dünyadaki şaşırtıcı farklarını ve benzerliklerini öğreniyoruz.
Kazanım FB.6.2.2 · 40 dk okuma
Aynı Anlama Geliyormuş Gibi Görünen İkizler: Sürat ve Hız
Günlük konuşmalarımızda 'Ne kadar süratli bir araba!' veya 'Çok hızlı koşuyor!' gibi cümleler kurarız. Kelime olarak birbirinin yerine kullandığımız bu iki kavram, bilim insanları için aslında birbirinden çok farklıdır! Peki fen bilimlerinde sürat ve hız neden farklıdır? Gelin bu gizemi birlikte çözelim.
Gizemin Anahtarı: Alınan Yol ve Yer Değiştirme
Sürat ve hızı birbirinden ayırabilmek için öncelikle hareketin iki temel kuralını bilmemiz gerekiyor: Alınan Yol ve Yer Değiştirme.
- Alınan Yol: Hareket eden bir cismin, izlediği yolun (yörüngenin) toplam uzunluğudur. Hangi yöne gittiğinin hiçbir önemi yoktur, sadece ne kadar adım attığın önemlidir.
- Yer Değiştirme: Hareketlinin başladığı ilk konum ile bitirdiği son konum arasındaki en kısa, dümdüz (kuş uçuşu) mesafedir. Burada yön çok önemlidir!
Sürat Nedir?
Sürat, hareketli bir cismin birim zamanda 'aldığı yoldur'. Sadece büyüklüğü vardır, yönü yoktur. Aracın hız göstergesi aslında 'sürat göstergesi'dir, çünkü aracın hangi yöne gittiğini umursamaz, sadece tekerleğin ne kadar döndüğüne bakar.
Hız Nedir?
Hız, hareketli bir cismin birim zamandaki 'yer değiştirmesidir'. Hızdan bahsederken mutlaka yönden bahsetmeliyiz. Sadece '50 km/sa' demek sürati, 'Kuzey yönünde 50 km/sa' demek hızı belirtir.
Sürat ve Hızı Karşılaştıralım!
Haydi şimdi bu iki kavramı teraziye koyalım.
- Benzerlikleri: İkisi de hareketle ilgilidir. İkisinin de hesaplamasında zaman (t) kavramı kullanılır. İkisinin de bilimsel birimleri aynıdır (örneğin metre/saniye m/s veya kilometre/saat km/sa).
- Farklılıkları: Sürat hesaplanırken 'Alınan Yol' kullanılır, hız hesaplanırken 'Yer Değiştirme' kullanılır. En önemli fark ise; sürat sadece sayı ve birimle ifade edilir (yönsüzdür), hız ise hem büyüklük hem de belirli bir yönle (yönlüdür) ifade edilir.
Özetle; eğer bir koşu bandında 1 saat koşarsanız ter içinde kalırsınız ve belli bir SÜRATİNİZ vardır. Ancak aynı noktada kaldığınız için yer değiştirmeniz sıfırdır. Bu yüzden bilimsel olarak HIZINIZ sıfırdır! Şaşırtıcı değil mi?
Sürat ve Hız: Gerçekten Aynı Şey mi?: Alıştırma Soruları
1. Günlük hayatta birbirinin yerine kullanılsa da sürat ve hız bilimsel olarak farklıdır. Aşağıdakilerden hangisi hızı süratten ayıran en temel özelliktir?
- A) Hesaplanırken zamanın kullanılması
- B) Hareketle ilgili bir kavram olması
- C) Belirli bir yöne sahip olması
- D) Biriminin metre/saniye (m/s) olabilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Belirli bir yöne sahip olması
Sürat ve hızın her ikisi de hesaplanırken zaman kullanılır, hareketle ilgilidir ve birimleri aynıdır. Ancak hızın belirli bir yönü vardır, süratin ise yönü yoktur.
2. Aşağıdaki ifadelerden hangisi 'yer değiştirme' kavramına uygun bir örnektir?
- A) Bir karıncanın dolana dolana 5 metre yol yürümesi
- B) Evden okula giden en kısa (kuş uçuşu) düz çizgi
- C) Arabanın tekerleklerinin ne kadar tur attığı
- D) Bir parkurda koşucunun attığı toplam adım mesafesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Evden okula giden en kısa (kuş uçuşu) düz çizgi
Yer değiştirme, başlangıç noktası ile bitiş noktası arasındaki en kısa, dümdüz mesafedir. Diğer seçenekler alınan yola örnektir.
3. Sürat ve hız kavramlarının benzerliklerini bir tabloya yazmak isteyen Can, tablosuna aşağıdaki özelliklerden hangisini eklemelidir?
- A) İkisinin de birimi metre/saniye (m/s) olabilir.
- B) İkisi de aynı formülle hesaplanır.
- C) İkisi de sadece yönsüz (büyüklük) kavramlardır.
- D) İkisi de hesaplanırken sadece yer değiştirme kullanılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İkisinin de birimi metre/saniye (m/s) olabilir.
Sürat ve hızın en önemli benzerliği, birimlerinin (m/s, km/sa vb.) aynı olabilmesi ve her ikisinin de zamana bağlı olmasıdır.
4. Elif, antrenman yapmak için evindeki koşu bandında 20 dakika boyunca aynı tempoda koşmuş ve ardından bandı durdurmuştur. Elif'in bu hareketi için aşağıdakilerden hangisi bilimsel olarak kesinlikle doğrudur?
- A) Elif'in sürati sıfırdır ancak hızı sıfır değildir.
- B) Elif'in yer değiştirmesi sıfır olduğu için hızı sıfırdır.
- C) Elif yorulduğu için hem sürati hem hızı en yüksek seviyededir.
- D) Elif'in alınan yolu sıfır olduğu için sürati de sıfırdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Elif'in yer değiştirmesi sıfır olduğu için hızı sıfırdır.
Koşu bandında aynı noktada kalındığı için yer değiştirme sıfırdır. Hız, yer değiştirmenin zamana bölümü olduğu için hız da sıfır olur. Ancak alınan yol olduğu için sürati sıfır değildir.
5. Çevresi 300 metre olan dairesel bir koşu pistinde, başlangıç çizgisinden koşmaya başlayan bir sporcu tam 1 tur atarak başladığı yere geri dönmüş ve bunu 60 saniyede tamamlamıştır. Bu sporcunun hareketiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
- A) Sporcunun sürati 5 m/s'dir.
- B) Sporcunun hızı 0 m/s'dir.
- C) Sporcunun aldığı toplam yol 300 metredir.
- D) Sporcunun yer değiştirmesi 300 metredir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sporcunun yer değiştirmesi 300 metredir.
Sporcu tam tur atıp başladığı yere geri döndüğü için son konumu ile ilk konumu aynıdır. Bu yüzden yer değiştirmesi 0 metredir, 300 metre olan şey 'alınan yol'dur.