6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ünite 2
Doğanın Çizdiği Harita: Ülkemizde Nüfus ve Yerleşme
Ülkemizin iklimi ve yer şekillerinin insanların nerede yaşayacağını nasıl belirlediğini keşfediyoruz. Doğa ve insan etkileşimini, temizliğin ve çevreyi korumanın önemini öğreniyoruz.
Kazanım SB.6.2.2 · 40 dk okuma
Doğanın Çizdiği Harita: İklim, Yer Şekilleri ve İnsan
Merhaba sevgili gençler! Hiç merak ettiniz mi, neden bazı şehirlerimiz çok kalabalıkken, bazıları daha sakindir? Sokaklarında adım atacak yer bulamadığımız şehirler ile uçsuz bucaksız boş arazilere sahip bölgeler arasındaki bu farkın en büyük sebebi, yaşadığımız yerin doğal ve beşerî özellikleridir. Hadi, bu gizemi birlikte çözelim!
Hava Durumu mu, İklim mi?
Öncelikle sıkça birbirine karıştırılan iki kavrama açıklık getirelim. Sabah okula giderken yanımıza şemsiye alıp almayacağımıza karar vermek için haberlerde izlediğimiz şeye 'hava durumu' deriz. Hava durumu, kısa süreli (günlük, haftalık) ve dar bir alandaki hava olaylarıdır (yağmur, kar, rüzgâr gibi). Ancak 'iklim', çok geniş bir alanda uzun yıllar boyunca (örneğin 30-40 yıl) gözlemlenen hava durumlarının ortalamasıdır.
Örneğin; 'Bugün Ankara'da öğleden sonra sağanak yağış bekleniyor' demek hava durumudur. Fakat 'Antalya'da yazlar sıcak ve kurak, kışlar ise ılık ve yağışlı geçer' demek iklimi tarif etmektir.
Nüfus Neden Her Yere Eşit Dağılmamış?
Nüfus, sınırları belli bir alanda yaşayan insan sayısıdır. Ülkemizde nüfus her yere eşit dağılmamıştır. İnsanların nerede yaşayacağını, yani yerleşme alanlarını seçmesini iki ana faktör belirler:
- Doğal Faktörler: Doğanın kendisinden kaynaklanan özelliklerdir. İklim, yer şekilleri (dağlık ya da düzlük olması), su kaynakları ve bitki örtüsü bunlara örnektir.
- Beşerî Faktörler: İnsan aklı ve emeği ile ortaya çıkan özelliklerdir. Sanayi, tarım, ulaşım kolaylığı, turizm ve madencilik gibi ekonomik faaliyetler beşerî faktörlerdir.
İnsan ve Doğa Arasındaki Bağ
İnsanlar olarak yaşadığımız yerin doğal koşullarından etkileniriz. Mesela Erzurum gibi kışların sert geçtiği yerlerde evlerin duvarları daha kalın yapılır ve ısı yalıtımına dikkat edilir. Karadeniz Bölgesi'nde her mevsim yağışlı bir iklim olduğu için bol su isteyen çay ve fındık gibi ürünler yetiştirilir.
Ancak doğa bizi etkilediği gibi, biz de doğayı etkileriz! Su taşkınlarını önlemek ve elektrik üretmek için nehirlerin üzerine devasa barajlar kurar, yüksek dağları tünellerle aşarız.
Çevresel Sürdürülebilirlik ve Temizlik
Doğayı kendi ihtiyaçlarımız için kullanırken veya değiştirirken çok dikkatli olmalıyız. Fabrika atıklarının sulara karışması, ormanlık alanların tahrip edilerek binalar yapılması ya da çöplerin bilinçsizce doğaya atılması dengeyi bozar. Çevremizi temiz tutmak, sadece kendi sağlığımız için değil, doğadaki diğer tüm canlılar için de hayati bir önem taşır. Gelecek nesillerin de sağlıklı bir dünyada yaşayabilmesi için doğal kaynakları tüketmeden ve kirletmeden kullanmaya 'çevresel sürdürülebilirlik' diyoruz. Unutmayalım, doğayı temiz tutmak ve korumak hepimizin en büyük sorumluluğudur!
Doğanın Çizdiği Harita: Ülkemizde Nüfus ve Yerleşme: Alıştırma Soruları
1. Ayşe, televizyonda haber bültenini izlerken spikerin 'Yarın İzmir çevresinde şiddetli lodos ve sağanak yağış etkili olacak.' dediğini duymuştur. Spikerin bahsettiği bu durum aşağıdakilerden hangisi ile ilgilidir?
- A) İklim
- B) Hava durumu
- C) Beşerî çevre
- D) Nüfus yoğunluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hava durumu
Kısa süreli ve belirli bir anda gerçekleşmesi beklenen hava olaylarına hava durumu denir. İklim ise uzun yıllar süren hava olaylarının ortalamasıdır.
2. Aşağıdakilerden hangisi bir bölgenin yoğun nüfuslu olmasını sağlayan 'doğal' faktörlerden biri değildir?
- A) İklim şartlarının elverişli ve ılıman olması
- B) Yer şekillerinin sade ve düz olması
- C) Sanayi tesislerinin ve fabrikaların çok olması
- D) Temiz su kaynaklarına yakın olması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sanayi tesislerinin ve fabrikaların çok olması
İklim, yer şekilleri ve su kaynakları doğanın kendisinde var olan doğal faktörlerdir. Sanayi tesisleri ve fabrikalar ise insanların kurduğu 'beşerî' faktörlerdir.
3. Ülkemizde bazı bölgeler göç alarak nüfusu artarken, bazı bölgeler göç vererek nüfusu azalmaktadır. Buna göre aşağıda verilen yerlerden hangisinin yoğun nüfuslu olması beklenir?
- A) Tarım alanlarının verimsiz olduğu kurak bölgeler
- B) Kış mevsiminin çok uzun ve dondurucu soğuk geçtiği yüksek dağlık alanlar
- C) Ulaşım ağının geliştiği ve iş imkanlarının fazla olduğu düzlük ovalar
- D) Gür ormanlarla kaplı ve engebeli araziler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ulaşım ağının geliştiği ve iş imkanlarının fazla olduğu düzlük ovalar
İnsanlar genellikle iklimin elverişli, yer şekillerinin düz, ulaşımın ve iş imkanlarının fazla olduğu yerleri tercih ederler. Bu nedenle ulaşım ve iş imkanının çok olduğu düzlük ovalar yoğun nüfusludur.
4. İnsanlar doğayı kendi ihtiyaçları doğrultusunda kullanırken, doğanın dengesini bozmamaya ve çevresel sürdürülebilirliğe özen göstermelidir. Aşağıdakilerden hangisi çevresel sürdürülebilirliğe ve doğa temizliğine uygun bir davranıştır?
- A) Plastik ve cam atıkları geri dönüşüm kutularına atmak
- B) Fabrikaların bacalarına filtre takmamak
- C) Tarım alanlarını yerleşime ve betonlaşmaya açmak
- D) Kanalizasyon atıklarını arıtmadan denizlere boşaltmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Plastik ve cam atıkları geri dönüşüm kutularına atmak
Geri dönüşüm yapmak kaynakların israfını önler, çevrenin ve doğanın temiz kalmasını sağlar. Diğer seçenekler ise doğaya ve çevreye zarar veren olumsuz davranışlardır.
5. Bir belgeselde şu ifadeler geçmektedir: 'Burada insanlar evlerini dik dağ yamaçlarına yapmak zorunda kalmıştır. Tarlalar parçalı ve küçüktür. Kışın yağan yoğun kar nedeniyle komşu köylerle yollar haftalarca kapanır. Bu yüzden gençler genellikle büyük şehirlere göç etmektedir.' Bu metne göre bölgeyle ilgili aşağıda yapılan çıkarımlardan hangisi kesinlikle doğrudur?
- A) Bölgenin nüfusu Türkiye'nin en yoğun nüfusudur.
- B) Yer şekilleri ve iklim, insanların sosyal ve ekonomik yaşantısını zorlaştırmıştır.
- C) Bölgede sanayi faaliyetleri tarımdan daha çok gelişmiştir.
- D) İnsanlar doğayı değiştirerek yer şekillerini tamamen düzeltmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yer şekilleri ve iklim, insanların sosyal ve ekonomik yaşantısını zorlaştırmıştır.
Dik dağ yamaçları (yer şekilleri) ve yoğun kar yağışı (iklim) yaşamı zorlaştırmış, ulaşımı engellemiş ve göçe sebep olmuştur. Bu durum doğanın insan yaşamı üzerindeki etkisini açıkça göstermektedir.