7. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 6
Gizemli Kıvılcımlar: Cisimlerin Elektrik Yükleri
Cisimlerin neden birbirini çekip ittiğini, pozitif, negatif ve nötr yüklerin dünyasını günlük hayattan eğlenceli örneklerle keşfediyoruz.
Kazanım FB.7.6.1 · 40 dk okuma
Kışın kalın yün kazağınızı karanlık bir odada çıkarırken hiç küçük kıvılcımlar gördünüz mü? Ya da şişirilmiş bir balonu saçınıza sürtüp duvara yapıştırdığınız oldu mu? Tüm bu sihirli gibi görünen olayların arkasında tek bir başrol oyuncusu var: Elektrik yükleri! Bugün, çevremizdeki maddelerin içindeki bu görünmez enerji dünyasına adım atacağız.
Maddenin İçindeki Minik Kahramanlar: Artılar ve Eksiler
Etrafımızda gördüğümüz her şey, atom adını verdiğimiz çok küçük yapı taşlarından oluşur. Bu yapı taşlarının içinde ise daha da küçük, elektrik yükü taşıyan parçacıklar vardır. Doğada iki temel elektrik yükü bulunur: Artı (+) yüklü parçacıklar (protonlar) ve eksi (-) yüklü parçacıklar (elektronlar).
Cisimlerin Yük Durumlarını Etiketleyelim
Bir cismin genel elektrik yükü, içindeki artı ve eksi yüklerin sayısına bakılarak belirlenir. Toplam yüke karar verirken şu basit matematiksel mantığı kullanabiliriz:
Yük durumlarına göre cisimleri üç ana grupta sınıflandırırız:
- Nötr Cisim: İçindeki artı (+) yük sayısı, eksi (-) yük sayısına tam olarak eşit olan cisimlerdir. Dikkat! Nötr demek "hiç yükü yok" demek değildir; yükleri denge halinde demektir.
- Pozitif (+) Yüklü Cisim: Sahip olduğu eksi yüklerin bir kısmını kaybederek, artı yük sayısının eksi yük sayısından fazla hale geldiği cisimlerdir.
- Negatif (-) Yüklü Cisim: Dışarıdan fazladan eksi yük alarak, eksi yük sayısının artı yük sayısını geçtiği cisimlerdir.
Elektriklenme Çeşitleri
Cisimlerin eksi yük alarak veya vererek yük dengelerinin bozulması olayına "elektriklenme" denir. Elektriklenme temaslı ya da temassız olmak üzere farklı şekillerde gerçekleşebilir:
- Sürtünme ile Elektriklenme (Temaslı): İki farklı yalıtkan madde birbirine sürtüldüğünde biri eksi yük verir, diğeri alır. Balonu saçınıza sürttüğünüzde saçınız eksi yük kaybeder (pozitif olur), balon ise eksi yük alır (negatif olur).
- Dokunma ile Elektriklenme (Temaslı): Yüklü bir iletken cismi, başka bir iletken cisme dokundurduğunuzda sahip oldukları toplam yükü paylaşırlar. Sonunda ikisi de aynı tür yükle yüklenmiş kardeşler haline gelir!
- Etki ile Elektriklenme (Temassız): Yüklü bir cismi, nötr bir cisme uzaktan yaklaştırdığınızda nötr cismin içindeki yükleri bir kutba doğru iter veya çeker. Dokunma olmadığı için bu elektriklenme türü geçicidir.
Elektriğin Dedektörü: Elektroskop
Bir cismin elektrikle yüklü olup olmadığını, yüklü ise hangi tür yükle (+ veya -) yüklü olduğunu anlamamızı sağlayan özel araca "elektroskop" denir. Elektroskobun tepesinde metal bir topuz, altında ise hareket edebilen çok ince metal yapraklar bulunur. Yüklü bir cismi topuza yaklaştırır veya dokundurursanız, yapraklar açılarak size cismin yüklü olduğunu haber verir!