8. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 5
Asit ve Bazların Maddeler Üzerindeki Etkileri: Kendi Deneyimizi Tasarlıyoruz!
Asit ve bazların günlük hayattaki farklı maddelerle nasıl etkileşime girdiğini keşfedin. Kendi deney düzeneklerinizi tasarlayarak bu kimyasal değişimleri gözlemlemeyi öğreneceksiniz.
Kazanım FB.8.5.4 · 40 dk okuma
Merhaba Genç Bilim İnsanları!
Asitler ve bazlar sadece laboratuvarda değil, mutfağımızda, temizlik dolabımızda, hatta midemizde bile bulunur. Peki, bir limonu mermer tezgaha kestiğimizde neden leke kalır? Veya deterjanlar cam bardakları neden zamanla matlaştırır? İşte bugün bu gizemleri çözecek ve bu etkileri kanıtlamak için nasıl bilimsel bir deney tasarlayabileceğimizi öğreneceğiz.
Asitler Hangi Maddeleri Etkiler?
Asitler genel olarak metaller ve mermer (kalsiyum karbonat içeren yapılar) üzerinde aşındırıcı etkiye sahiptir. Asit, metalle tepkimeye girdiğinde hidrojen gazı açığa çıkar ve metalin kütlesi azalır. Bu yüzden asitli yiyecekleri metal kaplarda saklamayız!
Yukarıdaki matematiksel eşitsizlikte de gördüğümüz gibi, asitle tepkimeye giren metalin son kütlesi ilk kütlesinden daha küçüktür çünkü metal aşınarak gaz haline dönüşen bileşenler oluşturmuştur.
Bazlar Hangi Maddeleri Etkiler?
Bazlar ise genellikle cam ve porselen eşyaları matlaştırır veya aşındırır. Bulaşık makinesinden çıkan bardakların zamanla çizilmiş gibi görünmesinin sebebi, makine deterjanlarının kuvvetli bazik özellikte olmasıdır.
Kendi Deneyimizi Tasarlayalım!
Bir deney tasarlarken üç önemli değişkene dikkat etmeliyiz. Asitlerin metalleri aşındırdığını kanıtlamak istiyorsak, bağımsız değişkenimiz (bizim değiştirdiğimiz) sıvı türü, yani asit ve saf su olmalıdır. Bağımlı değişkenimiz (sonuç olarak ölçtüğümüz) metalin kütlesindeki değişimdir. Kontrol edilen değişkenlerimiz (sabit tuttuğumuz) ise sıvı miktarı, metalin ilk kütlesi ve temas süresi gibi faktörlerdir.
İki özdeş beherglas alıp, birine asit, diğerine aynı miktarda saf su koyarsınız. Her ikisine de eşit kütlede çinko parçası atıp beklersiniz. Asit içindeki çinkonun aşındığını ve gaz çıkardığını gözlemleyerek hipotezinizi kanıtlarsınız!
Asit ve Bazların Maddeler Üzerindeki Etkileri: Kendi Deneyimizi Tasarlıyoruz!: Alıştırma Soruları
1. Asitlerin aşındırıcı etkisinden korunmak için asidik özellikteki sıvıları laboratuvarda hangi malzemeden yapılmış kaplarda saklamak en güvenlidir?
- A) Metal
- B) Mermer
- C) Cam
- D) Alüminyum
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Cam
Asitler metalleri ve mermeri aşındırır. Bu nedenle kimya laboratuvarlarında asitler cam veya plastik kaplarda güvenle saklanır.
2. Evlerimizde kullandığımız cam bardakların ve porselen tabakların bulaşık makinesinde zamanla matlaşıp çizildiğini gözlemleriz. Bu durumun bilimsel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Makinedeki suyun çok sıcak olması
- B) Kullanılan deterjanların kuvvetli asidik özellikte olması
- C) Kullanılan deterjanların kuvvetli bazik özellikte olup camı aşındırması
- D) Camın makine içinde fiziksel değişime uğraması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kullanılan deterjanların kuvvetli bazik özellikte olup camı aşındırması
Bulaşık deterjanları kuvvetli bazlardır. Bazlar zamanla cam ve porselen yüzeylere etki ederek onları aşındırır ve matlaşmalarına sebep olur.
3. 'Asitler mermer yüzeyleri aşındırır.' hipotezini test etmek isteyen bir öğrenci, en doğru deney düzeneğini oluşturmak için hangi iki durumu karşılaştırmalıdır?
- A) Mermer parçası + Asit ile Metal parçası + Asit
- B) Mermer parçası + Asit ile Mermer parçası + Saf Su
- C) Cam parçası + Baz ile Mermer parçası + Asit
- D) Plastik parçası + Saf su ile Mermer parçası + Baz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mermer parçası + Asit ile Mermer parçası + Saf Su
Bilimsel bir deneyde sadece test edilen değişken (sıvı türü: asit vs nötr su) değiştirilmeli, diğer tüm şartlar (maddenin mermer olması) sabit tutulmalıdır.
4. Bir araştırmacı 10 gramlık iki özdeş demir parçasını alır. Birini asit çözeltisine, diğerini saf suya atarak 10 dakika bekler. Süre sonunda demir parçalarının kütlelerini tekrar tartar. Bu deneydeki bağımlı değişken (sonuç) aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kullanılan sıvıların cinsi (Asit ve Saf su)
- B) Demir parçalarının ilk kütleleri
- C) Demir parçalarının kütlesindeki değişim
- D) Deneyin süresi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Demir parçalarının kütlesindeki değişim
Bağımlı değişken, bağımsız değişkene (sıvı türüne) bağlı olarak ortaya çıkan ve bizim ölçtüğümüz sonuçtur. Burada ölçülen sonuç metalin kütlesindeki değişimdir.
5. Bir öğrenci X maddesini Y sıvısının içine attığında gaz kabarcıkları çıktığını ve X'in aşındığını görüyor. Daha sonra Z maddesini T sıvısına attığında gaz çıkışı olmuyor fakat Z maddesinin yüzeyinin zamanla matlaştığını fark ediyor. Buna göre X, Y, Z, T maddeleri sırasıyla hangi seçenekteki gibi olabilir?
- A) X: Metal, Y: Asit, Z: Cam, T: Baz
- B) X: Mermer, Y: Baz, Z: Plastik, T: Asit
- C) X: Cam, Y: Asit, Z: Metal, T: Baz
- D) X: Porselen, Y: Baz, Z: Mermer, T: Asit
Cevabı göster
Doğru cevap: A) X: Metal, Y: Asit, Z: Cam, T: Baz
Asitler (Y) metallerle (X) tepkimeye girerek hidrojen gazı çıkarır ve metali aşındırır. Bazlar (T) ise cam veya porseleni (Z) aşındırıp matlaştırır ancak bu sırada genellikle yoğun bir gaz çıkışı gözlenmez.