8. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 4
Sesin Doğuşu: Titreşen Dünyamız
Çevremizdeki nesnelerin ve müzik aletlerinin nasıl ses ürettiğini, titreşimin ses oluşumundaki temel rolünü keşfedeceğimiz etkileşimli bir ders.
Kazanım FB.8.4.1 · 40 dk okuma
Sesin Gizemli Kaynağı
Gözlerinizi kapatın ve etrafınızı dinleyin. Saatin tik-takları, dışarıdan geçen bir arabanın motor gürültüsü, okul bahçesindeki arkadaşlarınızın gülüşmeleri veya rüzgarın yapraklarda çıkardığı hışırtı... Peki, kulağımıza kadar ulaşan bu sesler nasıl var oluyor? Müzik dinlerken veya birisiyle konuşurken aslında etrafımızda neyin hareket ettiğini hiç düşündünüz mü?
Titreşim: Sesin Kalp Atışı
Sesin oluşumunun temel nedeni 'titreşim' hareketidir. Bir nesne titreştiğinde, etrafındaki hava taneciklerine çarparak onlara enerji aktarır. Bu tanecikler de komşularına çarpar ve bu hareket bir zincirleme reaksiyon gibi yayılarak kulağımıza ulaşır. Kendi boğazınıza dokunarak konuştuğunuzda veya mırıldandığınızda parmak uçlarınızda hissettiğiniz o hafif karıncalanma hissi, ses tellerinizin titreşmesinden başka bir şey değildir.
Müzik Aletleri ve Günlük Nesnelerle Keşif
Sınıfımıza farklı müzik aletleri getirdiğimizi hayal edelim. Bir gitara veya saza dokunduğumuzda tellerin hızla ileri geri hareket ettiğini, yani titreştiğini gözlemleyebiliriz. Bir davula vurduğumuzda, üzerindeki gergin zar titreşerek havayı dalgalandırır. Flüt çaldığımızda ise enstrümanın içindeki hava sütunu titreşir. Ancak sadece müzik aletleri değil, çevremizdeki her şey bir ses kaynağı olabilir.
- Davul ve tef gibi vurmalı çalgılarda ses, gergin zarın titreşmesiyle oluşur. Gitar ve saz gibi telli çalgılarda ses, tellerin çekilip bırakılmasıyla elde edilir. Flüt gibi üflemeli çalgılarda ise sesin kaynağı içeride titreşen hava sütunudur.
Sıranıza hafifçe vurduğunuzda ahşabın, metal bir cetveli masanın kenarında titreştirdiğinizde metalin, ya da sınıfın kapısını tıklattığınızda kapının kendine has sesini duyarsınız. Bu etkinlikler, doğadaki her nesnenin farklı bir ses kaynağı olabileceğini bize gösterir.
Suyun Anlattıkları
Sınıfta veya laboratuvarda bir kovanın içine su doldurup, su yüzeyine belirli bir yükseklikten cisimler bıraktığımızda ne olur? Suyun yüzeyinde merkezden dışa doğru yayılan halkalar görürüz. İşte ses de havada tıpkı sudaki bu dalgalar gibi yayılır. Suyun içine düşen cisim hem bir ses çıkarır hem de titreşimlerin dalgalar halinde nasıl ilerlediğini gösteren harika bir görsel model sunar.
Sesin Doğuşu: Titreşen Dünyamız: Alıştırma Soruları
1. Sesin oluşumunun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Işığın ortamlarda kırılması
- B) Maddelerin titreşim hareketi yapması
- C) Maddeler arası ısı alışverişi
- D) Yerçekimi kuvvetinin etkisi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Maddelerin titreşim hareketi yapması
Ses, maddesel bir ortamdaki taneciklerin titreşmesiyle oluşur. Titreşim yoksa ses de meydana gelmez.
2. Müzik aletlerinden ses elde edilmesiyle ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
- A) Telli çalgılarda ses, tellerin titreşmesiyle oluşur.
- B) Üflemeli çalgılarda ses, içerideki hava sütununun titreşmesiyle oluşur.
- C) Vurmalı çalgılarda ses, gergin zarın titreşmesiyle oluşur.
- D) Sadece müzik aletleri titreşerek ses üretebilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sadece müzik aletleri titreşerek ses üretebilir.
Çevremizdeki masa, cetvel, kapı, su gibi birçok nesne doğru şekilde uyarıldığında titreşerek ses üretebilir. Sadece müzik aletleri değil, çevremizdeki her şey potansiyel bir ses kaynağıdır.
3. Bir öğrenci elindeki kalemi önce tahta sıraya, sonra metal kalorifer peteğine, en son da cam bardağa hafifçe vuruyor ve her defasında farklı bir ses duyuyor. Öğrencinin bu etkinlikle ulaşmak istediği temel sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sesin şiddeti vurma kuvvetine bağlıdır.
- B) Farklı ses kaynakları farklı sesler üretir.
- C) Ses en hızlı katılarda yayılır.
- D) Ses havada dalgalar halinde yayılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Farklı ses kaynakları farklı sesler üretir.
Öğrenci tahta, metal ve cam gibi farklı maddeleri titreştirerek farklı sesler elde etmiştir. Bu durum, kaynağın değişmesiyle üretilen sesin de değişeceğini yani farklı ses kaynaklarından farklı sesler duyulacağını gösterir.
4. Sınıfta sessiz bir ortam sağlanmış ve öğrenciler pencereden gelen kuş seslerini dinlemişlerdir. Daha sonra bir kaba su doldurulup içine taş atılarak oluşan dalgalar gözlemlenmiştir. Bu etkinlikler bütününde ses ile ilgili hangi kavram vurgulanmaktadır?
- A) Sesin bir yansıma sonucu oluştuğu
- B) Titreşimin sesi oluşturduğu ve sesin dalgalar halinde yayıldığı
- C) Ses hızının havanın sıcaklığına bağlı olduğu
- D) Gürültü kirliliğinin insan sağlığına etkileri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Titreşimin sesi oluşturduğu ve sesin dalgalar halinde yayıldığı
Doğadaki ses kaynaklarının (kuş sesi gibi) varlığı dinlenmiş, ardından suya taş atılarak titreşimin ve dalgalar halindeki yayılımın görselleştirilmesi sağlanmıştır.
5. Plastik bir cetvelin bir ucunu masanın kenarına sabitleyip boşta kalan ucunu aşağı çekip bırakan Ayşe, cetvelin titreştiğini ve ses çıkardığını fark ediyor. Cetvelin boyunu kısaltarak aynı işlemi tekrarladığında titreşimin hızlandığını ve sesin farklılaştığını gözlemliyor. Ayşe'nin bu deneyinden çıkarılabilecek en kapsamlı sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sesin yayılması için maddesel bir ortam şarttır.
- B) Titreşen nesneler ses üretir ve titreşim özelliği değişirse üretilen ses de değişir.
- C) Ses dalgaları enerjiyi bir noktadan diğerine taşır.
- D) Tüm maddeler doğada aynı frekansta titreşir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Titreşen nesneler ses üretir ve titreşim özelliği değişirse üretilen ses de değişir.
Ayşe'nin deneyi, hem cetvelin titreşerek ses ürettiğini (titreşim-ses ilişkisi) hem de cetvelin boyu değiştiğinde titreşimin özelliği değiştiği için sesin de değiştiğini (kaynağın yapısının sese etkisi) göstermektedir.