9. Sınıf Fizik · Ünite 2
Evrensel Bilim Dili: SI Birim Sistemi ve Nicelikler
Bilimde ortak dil olan Uluslararası Birim Sistemi'nin (SI) önemini kavrayacak, temel büyüklükleri ve vektörleri günlük hayattan örneklerle keşfedeceğiz.
Kazanım FİZ.9.2.1 · 40 dk okuma
Neden Ortak Bir Dile İhtiyacımız Var?
Hayal edin: Eski çağlarda yaşıyorsunuz ve pazardan kumaş alacaksınız. Satıcıya 'Bana 3 kulaç kumaş ver' diyorsunuz. Ancak satıcının kolları sizinkinden çok daha kısa! Bu durumda beklediğinizden çok daha az kumaş alırsınız. İşte tarihte bu tür karışıklıkları önlemek ve bilimsel çalışmaları dünyanın her yerinde anlaşılır kılmak için ortak bir ölçüm sistemine ihtiyaç duyulmuştur.
Temel Büyüklükler ve SI Birimleri
Fizikte başka hiçbir büyüklüğe ihtiyaç duymadan tek başına ifade edilebilen büyüklüklere 'Temel Büyüklükler' diyoruz. Bu büyüklüklerin SI sisteminde kesin ve değişmez birimleri vardır. Aşağıda fizikteki temel büyüklükleri ve evrensel (SI) birimlerini inceleyelim:
- Uzunluk: Metre (m)
- Kütle: Kilogram (kg)
- Zaman: Saniye (s)
- Sıcaklık: Kelvin (K)
- Elektrik Akımı: Amper (A)
- Işık Şiddeti: Kandela (cd)
- Madde Miktarı: Mol (mol)
Türetilmiş Büyüklükler
Temel büyüklükleri kullanarak elde ettiğimiz büyüklüklere 'Türetilmiş Büyüklükler' diyoruz. Örneğin hız, uzunluğun (metre) zamana (saniye) bölünmesiyle elde edilir ve birimi m/s olur. Kuvvet (Newton), Enerji (Joule) ve Basınç (Pascal) da türetilmiş büyüklüklere örnektir.
Skaler ve Vektörel Büyüklükler (Yönün Önemi)
Büyüklükleri ifade ederken yön belirtmeye gerek duyup duymadığımız çok önemlidir. Sadece bir sayı ve birimle tam olarak anlatılabilen büyüklüklere 'Skaler Büyüklük' (Örnek: Kütle, Zaman, Sıcaklık) denir. Ancak yönü, doğrultusu, şiddeti ve başlangıç noktası olan büyüklüklere 'Vektörel Büyüklük' (Örnek: Kuvvet, Hız) diyoruz.
Zenginleştirme: Vektörleri Toplamak (Bileşke Vektör)
Bir cisme birden fazla kuvvet etki ettiğinde, hepsinin yaptığı etkiyi tek başına yapabilen kuvvete 'Bileşke Vektör' deriz. Eğer iki vektör aynı yönlüyse büyüklükleri toplanır. Zıt yönlüyse büyükten küçük çıkarılır. Aşağıdaki çizimde aynı yöne çeken iki kuvvetin (5 N ve 3 N) toplamının nasıl 8 N'luk bir bileşke vektör (R) oluşturduğunu görebilirsiniz.