9. Sınıf Fizik · Ünite 2
Yönü Olanlar ve Olmayanlar: Skaler ve Vektörel Nicelikler
Fiziksel nicelikleri yön belirtme ihtiyaçlarına göre ikiye ayırırız. Bu derste skaler ve vektörel nicelikleri karşılaştırarak, benzerlik ve farklılıklarını günlük hayattan örneklerle inceleyeceğiz.
Kazanım FİZ.9.2.2 · 25 dk okuma
Hoş Geldin! Fizikte Büyüklükler Neden İkiye Ayrılır?
Günlük hayatta çevremizdeki olayları tarif ederken bazen sadece sayılar ve birimler bize yeter. Örneğin 'Hava sıcaklığı 25 derece' dediğimizde herkes tam olarak ne demek istediğimizi anlar. Ancak 'Araba 80 km/saat hızla gidiyor' dediğimizde eksik bir şeyler vardır. Araba nereye gidiyor? Sağa mı, sola mı, kuzeye mi? İşte fizikçiler evreni anlamlandırırken bu farklılığı dikkate alarak fiziksel nicelikleri iki ana gruba ayırmışlardır: Skaler ve Vektörel nicelikler.
Skaler Nicelikler: Sadece Büyüklük Yeterli!
Yalnızca sayısal bir değer (büyüklük) ve birim ile tam olarak ifade edilebilen niceliklere skaler nicelikler diyoruz. Bu büyüklüklerin hiçbir şekilde bir yönü yoktur. Bir yön belirtmek bu nicelikler için anlamsızdır.
- Kütle (5 kg), zaman (2 saat), sıcaklık (20 Santigrat derece), enerji ve uzunluk skaler niceliklere örnektir.
Vektörel Nicelikler: Yönsüz Düşünülemez!
Sayısal değer (büyüklük) ve birimin yanında mutlaka bir yön ile ifade edilmesi gereken niceliklere vektörel nicelikler denir. Eğer bir büyüklüğü tanımlarken 'Hangi yöne?' sorusunu sormak anlamlı oluyorsa, o nicelik vektöreldir. Örneğin bir masayı ittiğinizi hayal edin. Masanın hareket edebilmesi için 'Ne kadar kuvvetle?' sorusu kadar 'Hangi yöne?' sorusu da büyük önem taşır.
Vektörel nicelikleri yazarken, sembolün üzerine küçük bir ok işareti koyarız. Matematiksel modeldeki ok, o niceliğin yönlü olduğunu gösterir.
Karşılaştırma Zamanı: Benzerlikler ve Farklılıklar
Şimdi bu iki kavrama yakından bakıp aralarındaki ilişkiyi özetleyelim:
- BENZERLİKLER: Her ikisi de fiziksel olarak ölçülebilir niceliklerdir. Her ikisinin de bir sayısal değeri (büyüklüğü) ve bir birimi mutlaka vardır. İkisi de doğa olaylarını açıklamak için birer araçtır.
- FARKLILIKLAR: Skaler niceliklerin yönü yoktur, vektörel niceliklerin yönü vardır. Skaler niceliklerde normal cebirsel işlemler geçerliyken, vektörel niceliklerde işlemler yön dikkate alınarak 'vektörel toplama' kuralları ile yapılır. Örneğin aynı cisme uygulanan zıt yönlü iki kuvvet birbirini sıfırlayabilir, ama iki skaler değer sıfırlanamaz.