9. Sınıf Kimya · Ünite 2
İyonik Bileşikleri Adlandırma: Kuralların Keşfi
Metallerin ve ametallerin oluşturduğu iyonik bileşiklerin isimlerini ezberlemek yerine, tek ve değişken değerlikli metallerin mantığını kullanarak adlandırma kurallarını kendimiz oluşturuyoruz.
Kazanım KİM.9.2.6 · 35 dk okuma
İyonların Dünyasına Hoş Geldiniz!
Kimyada maddelerin isimleri rastgele verilmez; tıpkı insanların isimleri ve soyisimleri gibi belirli kurallara dayanır. Bugün, metaller ve ametallerin el ele vererek oluşturduğu iyonik bileşiklerin isimlerini nasıl aldığını kendi başımıza keşfedeceğiz. Hazırsanız birer kimyasal dedektif olalım!
Sabit Değerlikli (Tek Tür Katyon Oluşturan) Metaller
Sodyum (Na), Magnezyum (Mg), Alüminyum (Al) veya Kalsiyum (Ca) gibi bazı metaller oldukça kararlıdır. Bileşik oluştururken her zaman aynı yükü (aynı katyon türünü) alırlar. Örneğin Sodyum her zaman +1, Magnezyum her zaman +2 değerliklidir. Şimdi bu bileşiklerin isimleri ile formülleri arasındaki ilişkiye bir büyüteçle bakalım:
- NaCl -> Sodyum klorür (İyonlar: Na⁺ ve Cl⁻)
- MgO -> Magnezyum oksit (İyonlar: Mg²⁺ ve O²⁻)
- AlF₃ -> Alüminyum florür (İyonlar: Al³⁺ ve F⁻)
- CaS -> Kalsiyum sülfür (İyonlar: Ca²⁺ ve S²⁻)
Dikkatlice baktığınızda bir örüntü fark ettiniz mi? Bileşiğin adı aslında onu oluşturan iyonların adlarının yan yana gelmesinden ibaret! Önce pozitif yüklü iyonun (metal) adı, ardından negatif yüklü iyonun (ametal) adı geliyor. Alt indis olarak yazılan sayıların isimde hiçbir önemi yoktur.
Çaprazlama Kuralı ile Formül Yazma
İyonik bileşikler nötr olmak zorundadır. Bu yüzden iyonların yüklerinin mutlak değerini çaprazlayarak atomların sağ altlarına indis olarak yazarız.
Gördüğünüz gibi, Alüminyumun 3 yükü Oksijenin ayağına, Oksijenin 2 yükü Alüminyumun ayağına geldi. Nötr bir molekül oluşturduk. Adı ne mi? Kural 1'i hatırlayın: Sadece iyonların isimlerini okuyoruz, yani 'Alüminyum oksit'!
Ya Birden Fazla Yüke Sahip Metaller Varsa? (Değişken Değerlikli Metaller)
Doğadaki bazı metaller biraz daha esnektir ve farklı durumlarda farklı elektronlar vererek farklı yükler alabilirler. Demir (Fe), Bakır (Cu), Kurşun (Pb), Kalay (Sn), Krom (Cr), Mangan (Mn) ve Kobalt (Co) gibi metaller birden fazla katyon oluşturabilir.
Peki, laboratuvardaki arkadaşınıza sadece 'Demir oksit' derseniz, hangi formülü kastettiğinizi nasıl anlayacak? Aşağıdaki iki örneği inceleyelim:
İşte burada yeni bir kurala ihtiyacımız var! Arkadaşımızın kafasının karışmaması ve hangi bileşikten bahsettiğimizi kesin olarak bilmesi için, metalin o anki bileşikte sahip olduğu yükü (değerliği) parantez içinde Roma rakamıyla belirtmeliyiz.
- FeO -> Demir(II) oksit (Çünkü Demir burada +2 yüklü)
- Fe₂O₃ -> Demir(III) oksit (Çünkü Demir burada +3 yüklü)
- CuCl -> Bakır(I) klorür (Çünkü klor -1, dolayısıyla bakır +1 yüklü)
- CuCl₂ -> Bakır(II) klorür (Klor -1 yüklüdür, nötrlük için bakır +2 olmalı)
Günlük Hayattan Bir Dokunuş
Yemeklerimize kattığımız tuz (Sodyum klorür) tek değerlikli bir metalin eseriyken, yağmur altında bırakılan bir bisikletin zincirindeki paslanma Demir(III) oksit oluşumunun sonucudur. Bu adlandırma kuralları kimyacıların birbirleriyle hata yapmadan iletişim kurmasını sağlayan evrensel bir dildir.