9. Sınıf Kimya · Ünite 2
İyonik Bileşikleri Adlandırma: Kuralların Keşfi
Metallerin ve ametallerin oluşturduğu iyonik bileşiklerin isimlerini ezberlemek yerine, tek ve değişken değerlikli metallerin mantığını kullanarak adlandırma kurallarını kendimiz oluşturuyoruz.
Kazanım KİM.9.2.6 · 35 dk okuma
İyonların Dünyasına Hoş Geldiniz!
Kimyada maddelerin isimleri rastgele verilmez; tıpkı insanların isimleri ve soyisimleri gibi belirli kurallara dayanır. Bugün, metaller ve ametallerin el ele vererek oluşturduğu iyonik bileşiklerin isimlerini nasıl aldığını kendi başımıza keşfedeceğiz. Hazırsanız birer kimyasal dedektif olalım!
Sabit Değerlikli (Tek Tür Katyon Oluşturan) Metaller
Sodyum (Na), Magnezyum (Mg), Alüminyum (Al) veya Kalsiyum (Ca) gibi bazı metaller oldukça kararlıdır. Bileşik oluştururken her zaman aynı yükü (aynı katyon türünü) alırlar. Örneğin Sodyum her zaman +1, Magnezyum her zaman +2 değerliklidir. Şimdi bu bileşiklerin isimleri ile formülleri arasındaki ilişkiye bir büyüteçle bakalım:
- NaCl -> Sodyum klorür (İyonlar: Na⁺ ve Cl⁻)
- MgO -> Magnezyum oksit (İyonlar: Mg²⁺ ve O²⁻)
- AlF₃ -> Alüminyum florür (İyonlar: Al³⁺ ve F⁻)
- CaS -> Kalsiyum sülfür (İyonlar: Ca²⁺ ve S²⁻)
Dikkatlice baktığınızda bir örüntü fark ettiniz mi? Bileşiğin adı aslında onu oluşturan iyonların adlarının yan yana gelmesinden ibaret! Önce pozitif yüklü iyonun (metal) adı, ardından negatif yüklü iyonun (ametal) adı geliyor. Alt indis olarak yazılan sayıların isimde hiçbir önemi yoktur.
Çaprazlama Kuralı ile Formül Yazma
İyonik bileşikler nötr olmak zorundadır. Bu yüzden iyonların yüklerinin mutlak değerini çaprazlayarak atomların sağ altlarına indis olarak yazarız.
Gördüğünüz gibi, Alüminyumun 3 yükü Oksijenin ayağına, Oksijenin 2 yükü Alüminyumun ayağına geldi. Nötr bir molekül oluşturduk. Adı ne mi? Kural 1'i hatırlayın: Sadece iyonların isimlerini okuyoruz, yani 'Alüminyum oksit'!
Ya Birden Fazla Yüke Sahip Metaller Varsa? (Değişken Değerlikli Metaller)
Doğadaki bazı metaller biraz daha esnektir ve farklı durumlarda farklı elektronlar vererek farklı yükler alabilirler. Demir (Fe), Bakır (Cu), Kurşun (Pb), Kalay (Sn), Krom (Cr), Mangan (Mn) ve Kobalt (Co) gibi metaller birden fazla katyon oluşturabilir.
Peki, laboratuvardaki arkadaşınıza sadece 'Demir oksit' derseniz, hangi formülü kastettiğinizi nasıl anlayacak? Aşağıdaki iki örneği inceleyelim:
İşte burada yeni bir kurala ihtiyacımız var! Arkadaşımızın kafasının karışmaması ve hangi bileşikten bahsettiğimizi kesin olarak bilmesi için, metalin o anki bileşikte sahip olduğu yükü (değerliği) parantez içinde Roma rakamıyla belirtmeliyiz.
- FeO -> Demir(II) oksit (Çünkü Demir burada +2 yüklü)
- Fe₂O₃ -> Demir(III) oksit (Çünkü Demir burada +3 yüklü)
- CuCl -> Bakır(I) klorür (Çünkü klor -1, dolayısıyla bakır +1 yüklü)
- CuCl₂ -> Bakır(II) klorür (Klor -1 yüklüdür, nötrlük için bakır +2 olmalı)
Günlük Hayattan Bir Dokunuş
Yemeklerimize kattığımız tuz (Sodyum klorür) tek değerlikli bir metalin eseriyken, yağmur altında bırakılan bir bisikletin zincirindeki paslanma Demir(III) oksit oluşumunun sonucudur. Bu adlandırma kuralları kimyacıların birbirleriyle hata yapmadan iletişim kurmasını sağlayan evrensel bir dildir.
İyonik Bileşikleri Adlandırma: Kuralların Keşfi: Alıştırma Soruları
1. Potasyum (K) ve Brom (Br) elementlerinin oluşturduğu iyonik bileşiğin sistematik adı aşağıdakilerden hangisidir? (K: 1A grubu, Br: 7A grubu elementidir.)
- A) Potasyum monobromür
- B) Potasyum(I) bromür
- C) Potasyum bromür
- D) Kalsiyum bromür
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Potasyum bromür
Potasyum (K) 1A grubundadır ve bileşiklerinde her zaman sabit +1 değerlik alır. Sabit değerlikli metallerde Roma rakamı kullanılmaz ve sayısal önekler (mono, di vb.) iyonik bileşiklerde yer almaz. Sadece metal ve ametalin iyon adları okunur: Potasyum bromür.
2. Magnezyum oksit (MgO) bileşiğini oluşturan iyonlar aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Mg⁺ ve O⁻
- B) Mg²⁺ ve O²⁻
- C) Mg²⁻ ve O²⁺
- D) Mg³⁺ ve O²⁻
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mg²⁺ ve O²⁻
Magnezyum (Mg) 2A grubunda bulunan sabit değerlikli bir metaldir ve elektron vererek +2 yüklü katyon (Mg²⁺) oluşturur. Oksijen (O) ise 6A grubundadır ve -2 yüklü anyon (O²⁻) oluşturur. Yükleri +2 ve -2 olduğu için sadeleşerek birebir (MgO) birleşirler.
3. Alüminyum ve Kükürt elementleri arasında oluşan Al₂S₃ bileşiğinin doğru adlandırılması aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Alüminyum(III) sülfür
- B) Dialüminyum trisülfür
- C) Alüminyum sülfür
- D) Alüminyum sülfat
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Alüminyum sülfür
Alüminyum (Al) her zaman +3 değerlik alan sabit değerlikli bir metaldir. Bu yüzden adlandırmada yükünü gösteren Roma rakamı (III) kullanmaya gerek yoktur. Ayrıca iyonik bileşiklerde Latince sayılar (di, tri) kullanılmaz. Doğru adlandırma doğrudan iyon isimlerinin okunmasıdır: Alüminyum sülfür.
4. Bakır ve Oksijen elementlerinden oluşan Cu₂O bileşiğinin sistematik adı nedir? (Oksijen bileşiklerinde genellikle -2 değerlik alır, Bakır ise değişken değerliklidir.)
- A) Bakır oksit
- B) Bakır(II) oksit
- C) Bakır(I) oksit
- D) Dibakır monoksit
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bakır(I) oksit
Oksijenin yükü -2'dir. Bileşiğin nötr (sıfır yüklü) olması için iki Bakır atomunun toplam yükünün +2 olması gerekir. Bu da her bir Bakır iyonunun +1 yüklü olduğu anlamına gelir (Cu⁺). Bakır birden fazla katyon oluşturabildiği için yükü Roma rakamıyla belirtilmelidir: Bakır(I) oksit.
5. Kurşun (Pb) elementi değişken değerlikli bir metaldir. Formülü PbO₂ olan bileşiğin IUPAC sistematik adlandırması aşağıdakilerden hangisidir? (Oksijen iyonu O²⁻ şeklindedir.)
- A) Kurşun(II) oksit
- B) Kurşun(IV) oksit
- C) Kurşun dioksit
- D) Kurşun(I) oksit
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kurşun(IV) oksit
Bileşikte iki adet Oksijen atomu vardır ve her biri -2 yüklüdür. Toplam negatif yük -4 yapar. Molekülün nötr olması için Kurşun'un (Pb) yükü +4 olmalıdır. Kurşun değişken değerlikli olduğu için yükü Roma rakamıyla belirtilir. Bu nedenle isim Kurşun(IV) oksit olur. (Formül Pb₂O₄'ten sadeleşerek PbO₂'ye dönüşmüştür).