10. Sınıf Fizik · Ünite 4
Su Dalgalarının Dansı: Yansıma ve Kırılma
Su dalgalarının engellerden nasıl yansıdığını ve farklı derinliklerde nasıl kırıldığını keşfedeceğiz. Sesin yankılanması ile su dalgalarının hareketi arasındaki şaşırtıcı benzerlikleri öğreneceğiz.
Kazanım FİZ.10.4.5 · 40 dk okuma
Tahmin Et: Dalgalar Engelle Karşılaşırsa Ne Olur?
Boş bir odada veya geniş bir dağ yamacında yüksek sesle bağırdığınızda sesinizin size geri döndüğünü duymuşsunuzdur. Bu olaya 'yankı' diyoruz. Peki, yankı aslında nedir? Ses dalgalarının bir engele çarpıp yön değiştirerek bize geri dönmesidir. Şimdi bunu su dalgaları için tahmin edelim: Düz bir leğende ilerleyen doğrusal su dalgaları, düz bir duvara çarparsa ne olur? Ses dalgaları gibi onlar da geri döner mi?
Gözlemlerimiz ve deneyimlerimiz bize şunu söyler: Tıpkı duvara çarpan bir bilardo topu veya yansıyan ses dalgası gibi, doğrusal su dalgaları da bir engele çarptığında yansır. Geliş açısı, yansıma açısına eşittir. Su dalgalarındaki yansıma, ses dalgalarının yankı oluşturmasıyla tamamen aynı fiziksel prensibe dayanır.
Kırılma: Derin ve Sığ Sularda Neler Oluyor?
Yay dalgalarından hatırlayalım: İnce yayda hızlı, kalın yayda yavaş ilerliyorduk. Yani dalganın hızı tamamen ortama bağlıydı. Su dalgalarında ortamın özelliğini belirleyen tek bir şey vardır: Derinlik! Şimdi tahmin edelim: Bir su dalgası derin bölgeden sığ bölgeye geçerse sürati nasıl değişir?
Derin sularda dalgalar daha rahat ve hızlı hareket eder. Sığ sulara girdiklerinde ise tabanla etkileşim artar ve dalga yavaşlar. Hızı azalan dalganın, ardışık dalga tepeleri arasındaki mesafe (dalga boyu) küçülür. Ancak unutmayın, dalgayı oluşturan kaynağın ritmi (frekans) değişmediği sürece dalganın frekansı asla değişmez!
- Derin ortamda: Hız büyüktür, dalga boyu büyüktür.
- Sığ ortamda: Hız küçüktür, dalga boyu küçüktür.
- Her iki ortamda: Frekans sabittir (sadece kaynağa bağlıdır).
Eğer dalga, derin ortamdan sığ ortama belirli bir açıyla gelirse, sığ tarafa ilk giren uç yavaşlar. Hala derin tarafta olan kısım ise hızlı gitmeye devam eder. Bu durum, dalganın doğrultusunun sapmasına neden olur. Tıpkı asfalt yoldan çamurlu yola çapraz giren bir arabanın tekerleklerinin farklı hızlanıp aracı döndürmesi gibi! Su dalgalarının ortam değiştirirken doğrultu değiştirmesine 'Kırılma' diyoruz.