5. Sınıf Fen Bilimleri · Yaşamımızdaki Elektrik
Ampul Parlaklığının Sırları: Değişkenleri Keşfedelim!
Elektrik devrelerinde ampul parlaklığını nelerin değiştirdiğini öğrenecek; bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişkenleri keşfedeceğiz.
Kazanım FB.5.6.2 · 30 dk okuma
Elektrik Devrelerine Giriş
Merhaba genç mucit! Karanlıkta yolunu bulmak için hiç el feneri kullandın mı? Bazı fenerlerin çok güçlü, bazılarının ise sönük yandığını fark etmişsindir. Peki bu parlaklık farkının sebebi ne olabilir? Gelin elektrik devrelerindeki bu sırrı birlikte çözelim.
Değişkenler Ne Demektir?
Bilim insanları bir olayın nedenini bulmak için deneyler yaparlar. Bu deneylerde değiştirilebilen, ölçülebilen veya sabit tutulan özelliklere 'değişken' adı verilir. Elektrik devrelerinde üç temel değişkenimiz vardır:
- 1Bağımsız Değişken: Deneyi yapan kişinin bilerek değiştirdiği özelliktir. Olayın 'nedeni'dir.
- 2Bağımlı Değişken: Bağımsız değişkene bağlı olarak kendi kendine değişen özelliktir. Olayın 'sonucu'dur.
- 3Kontrol Edilen Değişken: Deney boyunca hiç değiştirilmeyen, miktarı sabit tutulan özelliktir.
1. Durum: Pil Sayısını Değiştirirsek Ne Olur?
Bir ampul ve bir pilden oluşan basit bir devremiz olsun. Bu devreye bir pil daha eklediğimizi düşünelim. Biz neyi değiştirdik? Pil sayısını! Öyleyse bağımsız değişkenimiz pil sayısıdır. Pil sayısı artınca ampulün parlaklığı da arttı. Demek ki parlaklık, pil sayısına bağımlı olarak değiştiği için bağımlı değişkendir. Ampul sayısına ise hiç dokunmadık, o yüzden ampul sayısı kontrol edilen değişkendir.
2. Durum: Ampul Sayısını Değiştirirsek Ne Olur?
Bu kez pil sayımız aynı kalsın (kontrol edilen değişken). Devreye yan yana bir ampul daha ekleyelim (bağımsız değişken). Devredeki enerji artık iki ampul tarafından paylaşılacağı için ampullerin parlaklığı azalır (bağımlı değişken).
Bunu bir pastayı paylaşmak gibi düşünebilirsin! Pasta aynıdır (pil), ama kişi sayısı (ampul) artarsa herkese düşen dilim küçülür, yani parlaklık azalır. Özetle; pil sayısı artarsa parlaklık artar, ampul sayısı artarsa parlaklık azalır. Artık sen de bir elektrik dedektifisin!
Ampul Parlaklığının Sırları: Değişkenleri Keşfedelim!: Alıştırma Soruları
1. Bilimsel bir deneyde araştırmacının kendi isteğiyle bilerek değiştirdiği değişkene ne ad verilir?
- A) Bağımlı değişken
- B) Bağımsız değişken
- C) Kontrol edilen değişken
- D) Sabit değişken
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bağımsız değişken
Deneyi yapan kişinin bilerek değiştirdiği ve olayın nedeni olan değişkene bağımsız değişken denir.
2. Özdeş pil ve ampullerle kurulan basit bir elektrik devresine bir pil daha eklenirse ampulün parlaklığı nasıl değişir?
- A) Artar
- B) Azalır
- C) Değişmez
- D) Önce artar sonra azalır
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Artar
Devreye pil eklemek devredeki enerjiyi artıracağından ampulün parlaklığı da artar.
3. Ali, 1 pil ve 1 ampulden oluşan devresine 1 ampul daha ekleyerek 1 pil ve 2 ampulden oluşan yeni bir devre kuruyor. Bu deneydeki bağımsız değişken ve bağımlı değişken sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Pil sayısı - Ampul sayısı
- B) Ampul sayısı - Pil sayısı
- C) Ampul sayısı - Ampul parlaklığı
- D) Ampul parlaklığı - Pil sayısı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ampul sayısı - Ampul parlaklığı
Ali'nin bilerek değiştirdiği şey ampul sayısıdır (bağımsız değişken). Bunun sonucunda değişen şey ise ampulün parlaklığıdır (bağımlı değişken).
4. Ayşe, 'Elektrik devresindeki pil sayısı artarsa ampul parlaklığı artar' hipotezini test etmek istiyor. Ayşe'nin kuracağı deney düzeneklerinde aşağıdakilerden hangisi KONTROL EDİLEN (sabit tutulan) değişken olmalıdır?
- A) Pil sayısı
- B) Ampul parlaklığı
- C) Ampul sayısı
- D) Bağlantı kablosunun rengi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ampul sayısı
Pil sayısının etkisini araştırmak için pil sayısını değiştirmeli, ancak ampul sayısını her iki devrede de aynı (sabit) tutmalıdır.
5. K ve L olmak üzere iki farklı devre kuruluyor. K devresinde 3 pil ve 1 ampul, L devresinde ise 1 pil ve 3 ampul bulunmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
- A) K devresindeki ampul, L devresindekilerden daha parlaktır.
- B) L devresindeki ampuller, K devresindeki ampulden daha parlaktır.
- C) Her iki devredeki ampullerin parlaklıkları eşittir.
- D) L devresindeki pil, enerjisini daha az ampule aktarır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) K devresindeki ampul, L devresindekilerden daha parlaktır.
K devresinde ampul başına düşen pil sayısı daha fazla olduğu için K devresindeki ampul çok daha parlak yanar.