5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Evimiz Dünya
Şehrimizin Zaman Yolculuğu: Dünden Bugüne Neler Değişti?
Yaşadığımız çevrede geçmişten günümüze meydana gelen doğal ve beşerî değişimleri, bu değişimlerin nedenlerini ve etkilerini inceliyoruz.
Kazanım SB.5.2.2 · 40 dk okuma
Hoş Geldin Zaman Yolcusu!
Hiç gözlerini kapatıp yaşadığın mahallenin, sokağın veya şehrin 50 yıl önce nasıl göründüğünü hayal ettin mi? Acaba şu an üzerinde yürüdüğün asfalt yolun yerinde eskiden yemyeşil bir elma bahçesi mi vardı? Yoksa her gün önünden geçtiğin o devasa alışveriş merkezinin olduğu yerde, dedenin arkadaşlarıyla yüzdüğü tertemiz bir dere mi akıyordu? Gel, bugün hep birlikte bir zaman makinesine binelim ve şehrimizdeki değişimi keşfedelim!
Doğal ve Beşerî Çevre: İki Farklı Dünya
Zaman yolculuğumuza başlamadan önce iki önemli kelimeyi hatırlayalım:
- Doğal Çevre: İnsan eli değmeden, kendiliğinden var olan unsurlardır. Dağlar, denizler, ormanlar, göller ve dereler doğal çevreyi oluşturur.
- Beşerî Çevre: İnsanların kendi ihtiyaçlarını karşılamak için doğayı değiştirerek yaptığı şeylerdir. Binalar, yollar, köprüler, barajlar ve fabrikalar beşerî unsurlardır.
Geçmişi Nasıl Görebiliriz?
Zaman makinemiz henüz icat edilmedi, bu doğru! Ama geçmişi görmek için kullanabileceğimiz çok güçlü araçlarımız var. İşte bir dedektif gibi çevremizin tarihini araştırırken kullanacağımız kaynaklar:
Neler Değişiyor, Neler Aynı Kalıyor?
Yıllar içinde şehirlerin nüfusu artar, teknoloji gelişir ve insanların ihtiyaçları değişir. Bu ihtiyaçları karşılamak için yeni evler, yollar ve fabrikalar yapılır. Bu süreçte beşerî çevre sürekli gelişirken, bazen doğal çevre zarar görebilir:
- Bitki Örtüsü ve Arazi Kullanımı: Eskiden tarla veya ormanlık olan araziler (doğal), artan konut ihtiyacı sebebiyle beton binalara (beşerî) dönüşebilir.
- Su Kaynakları: Şehrin artan su ihtiyacını karşılamak için derelerin üzerine barajlar yapılabilir. Bazen de yanlış yapılaşma nedeniyle akarsular kuruyabilir veya kirlenebilir.
- Değişmeyen Unsurlar: Her şey değişmez! Şehrin arkasındaki büyük bir dağ, denizin kıyı çizgisi veya koruma altına alınmış tarihî bir kale yıllarca aynı kalabilir.
Sonuç olarak; çevremizdeki değişim kaçınılmazdır. Önemli olan, beşerî çevremizi geliştirirken doğal çevremizi de (ormanlarımızı, sularımızı, topraklarımızı) korumak ve gelecek nesillere yaşanabilir bir dünya bırakmaktır.
Şehrimizin Zaman Yolculuğu: Dünden Bugüne Neler Değişti?: Alıştırma Soruları
1. Aşağıdakilerden hangisi yaşadığımız yerin geçmişi ile bugünü arasındaki farkları öğrenmek için kullanabileceğimiz kaynaklardan biri DEĞİLDİR?
- A) Eski mahalle fotoğrafları
- B) Gelecek haftanın hava durumu raporu
- C) Aile büyükleriyle yapılan sözlü tarih görüşmeleri
- D) Yıllara göre değişimi gösteren dijital uydu haritaları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gelecek haftanın hava durumu raporu
Hava durumu raporu bize gelecek hafta havanın nasıl olacağını söyler, geçmişte çevrenin nasıl göründüğü hakkında bize tarihsel bir bilgi vermez.
2. İnsan eli değmeden var olan unsurlara 'doğal çevre', insanların yaptığı unsurlara ise 'beşerî çevre' denir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi beşerî bir değişimdir?
- A) İlkbaharda ağaçların çiçek açması
- B) Şiddetli rüzgarın kayaları aşındırması
- C) Ormanlık alanın yakınına yeni bir hastane yapılması
- D) Yağmur sularıyla gölün seviyesinin yükselmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ormanlık alanın yakınına yeni bir hastane yapılması
Hastane, insanların kendi ihtiyaçları için doğaya eklediği bir yapıdır, bu nedenle beşerî bir değişimdir. Diğerleri doğanın kendi içindeki olaylardır.
3. Zamanla şehirlerin nüfusunun artması, doğal ve beşerî çevrede çeşitli değişimlere neden olur. Aşağıdakilerden hangisi bu duruma bağlı olarak ortaya çıkabilecek bir sonuçtur?
- A) Tarım arazilerinin yerini yeni binaların ve yolların alması
- B) Şehirdeki doğal ormanlık alanların kendiliğinden genişlemesi
- C) Tarihî binaların tamamen yıkılıp yerine göl oluşması
- D) İnsanların ihtiyaçlarının eskiye göre azalması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tarım arazilerinin yerini yeni binaların ve yolların alması
Nüfus arttıkça barınma ve ulaşım ihtiyacı artar. Bu durum genellikle tarım arazilerinin veya yeşil alanların imara (binalara ve yollara) açılmasıyla sonuçlanır.
4. Ayşe, dedesiyle sohbet ederken dedesi şöyle demiştir: 'Kızım, sen şimdi bu büyük alışveriş merkezini görüyorsun ama benim çocukluğumda burası kocaman bir meyve bahçesiydi. Ortasından da şırıl şırıl bir dere akardı.' Ayşe'nin dedesiyle yaptığı bu görüşme yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Arkeolojik kazı
- B) Sözlü tarih görüşmesi
- C) Dijital uygulama kullanımı
- D) Coğrafi gözlem
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sözlü tarih görüşmesi
Geçmişte yaşamış, olaylara tanık olmuş kişilerle geçmiş hakkında yapılan bu tür bilgilendirici sohbetlere 'sözlü tarih' denir.
5. Geçmişten günümüze meydana gelen değişimleri inceleyen 5. sınıf öğrencisi Burak, 1980 ve 2023 yıllarına ait iki fotoğrafı karşılaştırmıştır. Fotoğraflarda şehrin arkasındaki ulu dağın hiç değişmediğini, fakat dağın eteklerindeki çimenlik alanların yok olup yerine çok katlı beton binaların yapıldığını fark etmiştir. Bu karşılaştırmadan çıkarılabilecek EN DOĞRU sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Zamanla hem doğal hem de beşerî tüm unsurlar tamamen yok olmuştur.
- B) Dağ beşerî bir unsurdur ve zamanla gelişmiştir.
- C) Çimenlik alanların yok olması doğal çevrenin korunduğunu gösterir.
- D) Doğal unsur olan dağ aynı kalırken, arazi kullanımı değişerek beşerî çevre artmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Doğal unsur olan dağ aynı kalırken, arazi kullanımı değişerek beşerî çevre artmıştır.
Dağ doğal bir unsurdur ve değişmeden kalmıştır. Çimenlik alanların (doğal) yerine binaların (beşerî) yapılması ise arazinin kullanım şeklinin değiştiğini ve beşerî çevrenin arttığını kanıtlar.