8. Sınıf Fen Bilimleri · Ünite 3
Kalıtımın Şifreleri: Aslı Ne İse Nesli Odur!
Canlıların özelliklerini nesilden nesile nasıl aktardığını, Mendel'in çalışmalarını ve kalıtımın temel kavramlarını keşfediyoruz.
Kazanım FB.8.3.3 · 40 dk okuma
Ailemize Neden Benzeriz?
Aynaya baktığınızda göz renginizin annenize, saç şeklinizin ise babanıza benzediğini fark ettiniz mi? Hatta bazı özellikleriniz tıpatıp dedenize veya anneannenize benziyor olabilir. İşte canlıların sahip olduğu bu özelliklerin nesilden nesile aktarılmasına kalıtım diyoruz.
Kalıtımın Babası: Gregor Mendel
Kalıtım biliminin temelleri, Avusturyalı bir bilim insanı olan Gregor Mendel tarafından atılmıştır. Mendel, bahçesinde yetiştirdiği bezelyeleri inceleyerek özelliklerin nasıl aktarıldığını keşfetti. Peki neden bezelye? Çünkü bezelyeler kolay yetişir, çok döl verir ve mor-beyaz çiçek, sarı-yeşil tohum gibi çok belirgin zıt özelliklere sahiptir.
Kalıtımın Sözlüğü: Temel Kavramlar
Kalıtım konusunu bir dedektif gibi çözebilmek için bazı gizli şifreleri bilmemiz gerekir:
- Karakter: Canlıların sahip olduğu, nesilden nesile aktarılabilen her bir özelliğe denir. (Örneğin; göz rengi, kan grubu, bezelyenin boyu.)
- Gen ve Alel: Karakterlerin ortaya çıkmasını sağlayan DNA parçalarına gen denir. Bir karakterin oluşumuna etki eden özelliklerin her birine ise alel denir. Biri anneden, diğeri babadan gelen alel çiftleri karakterimizi belirler.
- Baskın (Dominant) Gen: Etkisini her zaman gösteren güçlü gendir. Büyük harfle gösterilir (Örn: A, U).
- Çekinik (Resesif) Gen: Ancak yanında başka bir çekinik gen olduğunda etkisini gösterebilen zayıf gendir. Küçük harfle gösterilir (Örn: a, u).
- Saf Döl (Homozigot): Anneden ve babadan gelen alellerin aynı olması durumudur (AA veya aa).
- Melez Döl (Heterozigot): Anneden ve babadan gelen alellerin farklı olması durumudur (Aa). Melez dölde her zaman baskın genin sözü geçer.
- Genotip: Canlının sahip olduğu genetik şifrelerin tamamıdır. (Örn: AA, Aa, aa).
- Fenotip: Genotipin etkisiyle ortaya çıkan dış görünüştür. (Örn: Mavi gözlü olmak, uzun boylu olmak).
Bu kavramlar arasında harika bir mantıksal ilişki vardır. Zihninizde şöyle bir kavram haritası oluşturabilirsiniz: Karakterlerimiz için anne ve babamızdan birer alel alırız. Bu aleller birleşerek bizim genotipimizi (şifremizi) oluşturur. Genotipimiz ise çevrenin de katkısıyla dışarıdan nasıl görüneceğimizi, yani fenotipimizi belirler.
Kalıtımın Şifreleri: Aslı Ne İse Nesli Odur!: Alıştırma Soruları
1. Kalıtımda canlıların genetik yapısına bağlı olarak ortaya çıkan fiziksel dış görünüşüne ne ad verilir?
- A) Genotip
- B) Alel
- C) Fenotip
- D) Karakter
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Fenotip
Canlıların dış görünüşü fenotip olarak adlandırılır. İpucu olarak Fenotip'in F'si ile Fiziksel kelimesinin F'sini bağdaştırabilirsiniz.
2. Biri anneden diğeri babadan gelen alellerin birbirinden farklı olması durumuna (örneğin Aa) ne ad verilir?
- A) Saf Döl (Homozigot)
- B) Melez Döl (Heterozigot)
- C) Çekinik Gen
- D) Baskın Gen
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Melez Döl (Heterozigot)
Alellerin farklı harflerle (biri büyük, biri küçük) ifade edilmesi durumuna melez (heterozigot) döl denir.
3. Fen Bilimleri öğretmeni derste 'Aslı ne ise nesli odur.' atasözünü söylemiştir. Öğretmen bu atasözüyle kalıtımın hangi özelliğini vurgulamak istemiştir?
- A) Çevre şartlarının canlının genlerini sürekli değiştirmesini
- B) Canlıların sadece anneye benzemesini
- C) Farklı tür canlıların aynı özellikleri taşımasını
- D) Canlıların sahip olduğu genetik özelliklerin yavrularına aktarılmasını
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Canlıların sahip olduğu genetik özelliklerin yavrularına aktarılmasını
Atasözü, ebeveynlerin (aslı) taşıdığı kalıtsal özelliklerin yavrulara (nesli) aynen aktarıldığı gerçeğini, yani kalıtımı vurgular.
4. Çekinik (resesif) bir karakterin fenotipte (dış görünüşte) ortaya çıkabilmesi için genotipi nasıl olmalıdır?
- A) Sadece saf döl (aa) olmalıdır
- B) Sadece melez döl (Aa) olmalıdır
- C) Hem saf hem melez (AA veya Aa) olabilir
- D) Sadece saf döl baskın (AA) olmalıdır
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sadece saf döl (aa) olmalıdır
Çekinik genler zayıftır. Fenotipte etkisini gösterebilmesi için yanında baskın bir gen olmamalıdır; yani mutlaka saf döl (aa) durumunda olmalıdır.
5. Kıvırcık saçlı bir anne ile kıvırcık saçlı bir babanın, düz saçlı bir çocukları dünyaya gelmiştir. (Kıvırcık saç geni düz saç genine baskındır). Bu duruma göre ebeveynlerin genotipi için ne söylenebilir?
- A) İkisi de saf döl baskındır (KK)
- B) Biri saf döl, diğeri melez döldür (KK ve Kk)
- C) İkisi de melez döldür (Kk)
- D) İkisi de saf döl çekiniktir (kk)
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İkisi de melez döldür (Kk)
Düz saç çekinik (kk) bir özelliktir. Çocuğun düz saçlı (kk) olabilmesi için hem anneden hem babadan 'k' çekinik genini alması şarttır. Anne ve baba dış görünüşte kıvırcık (K) olduğu için onlarda 'K' geni de vardır. Dolayısıyla ikisi de melez (Kk) olmak zorundadır.